ลูกวัยมัธยมซื้อโทรศัพท์แบบผ่อนโดยพ่อแม่ไม่รู้ นักศึกษาอายุ 19 เซ็นสัญญาเช่าหอพักเอง หรือร้านค้าเพิ่งรู้ว่าลูกค้าที่ทำสัญญาด้วยยังไม่บรรลุนิติภาวะ คำถามที่ตามมาคือสัญญาเหล่านั้นผูกพันหรือไม่ และใครยกเลิกได้ บทความนี้อธิบายหลักกฎหมายเมื่อผู้เยาว์ทำนิติกรรม ข้อยกเว้นที่เด็กทำได้เอง วิธีบอกล้างหรือรับรองสัญญา กำหนดเวลาที่ต้องระวัง และสิ่งที่ร้านค้าควรตรวจก่อนทำธุรกรรมกับผู้เยาว์
ผู้เยาว์ทำนิติกรรมได้ไหม หลักกฎหมายว่าอย่างไร
นิติกรรม หมายถึง การกระทำที่มุ่งให้เกิดสิทธิหรือหน้าที่ตามกฎหมาย เช่น ซื้อขาย เช่า กู้ยืม หรือทำสัญญาบริการ ส่วนผู้เยาว์คือผู้ที่อายุยังไม่ครบยี่สิบปีบริบูรณ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 19 และยังไม่ได้บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรสตามมาตรา 20 รายละเอียดเรื่องอายุอยู่ใน บรรลุนิติภาวะ อายุเท่าไร
ป.พ.พ. มาตรา 21 วางหลักว่า "ผู้เยาว์จะทำนิติกรรมใด ๆ ต้องได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรมก่อน การใด ๆ ที่ผู้เยาว์ได้ทำลงปราศจากความยินยอมเช่นว่านั้นเป็นโมฆียะ เว้นแต่จะบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น" และมาตรา 153 ย้ำหลักทั่วไปว่าการที่ไม่เป็นไปตามกฎหมายว่าด้วยความสามารถของบุคคลเป็นโมฆียะ ผู้เยาว์จึงทำนิติกรรมได้ แต่โดยหลักต้องได้รับความยินยอมก่อน ผู้แทนโดยชอบธรรมคือใครในแต่ละครอบครัว อ่านได้ใน ผู้แทนโดยชอบธรรม คือใคร และภาพรวมอำนาจของพ่อแม่ต่อลูกอยู่ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร
โมฆียะต่างจากโมฆะอย่างไร
โมฆียะ คือ นิติกรรมที่มีผลสมบูรณ์ไปก่อนจนกว่าจะถูกบอกล้าง ส่วนโมฆะคือนิติกรรมที่ไม่มีผลมาตั้งแต่ต้น สัญญาที่ผู้เยาว์ทำโดยไม่ได้รับความยินยอมจึงไม่ได้เสียเปล่าทันที ถ้าผู้มีสิทธิไม่บอกล้างภายในกำหนด หรือมีการให้สัตยาบัน สัญญานั้นก็ใช้บังคับได้ต่อไป แต่เมื่อบอกล้างแล้ว กฎหมายให้ถือว่าเป็นโมฆะมาแต่เริ่มแรก (มาตรา 176)
ผู้เยาว์ทำอะไรได้เองโดยไม่ต้องขอความยินยอม
กฎหมายยกเว้นให้ผู้เยาว์ทำบางเรื่องได้เองโดยนิติกรรมสมบูรณ์ ข้อยกเว้นแต่ละข้อมีเงื่อนไขของตัวเอง ตารางนี้สรุปให้เห็นภาพ ตัวอย่างในตารางเป็นการอธิบายเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่ข้อความในตัวบท
| ข้อยกเว้น | มาตรา | ตัวอย่าง | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| เพียงเพื่อได้ไปซึ่งสิทธิ หรือหลุดพ้นจากหน้าที่ | 22 | รับของขวัญที่ไม่มีเงื่อนไข | ถ้ามีภาระหรือเงื่อนไขผูกมา อาจไม่ใช่การได้สิทธิเพียงอย่างเดียว |
| การที่ต้องทำเองเฉพาะตัว | 23 | กิจที่ผู้อื่นทำแทนไม่ได้ | ควรตรวจกับทนายว่ากรณีของคุณเข้าข่ายหรือไม่ |
| สมแก่ฐานานุรูปและจำเป็นในการดำรงชีพตามสมควร | 24 | อาหาร ของใช้ประจำวัน อุปกรณ์การเรียนราคาปกติ | ต้องครบทั้งสองเงื่อนไข ไม่มีวงเงินตายตัว |
| ทำพินัยกรรม | 25 | ผู้เยาว์อายุสิบห้าปีบริบูรณ์ขึ้นไป | พินัยกรรมของผู้อายุไม่ครบสิบห้าปีเป็นโมฆะ (มาตรา 1703) |
| ผู้แทนอนุญาตให้จำหน่ายทรัพย์สิน | 26 | เงินค่าขนม | ใช้ได้ตามใจสมัครภายในขอบที่อนุญาต |
| ผู้แทนยินยอมให้ประกอบธุรกิจหรือเป็นลูกจ้าง | 27 | ขายของ ทำงานพิเศษ | มีฐานะเสมือนบรรลุนิติภาวะเฉพาะในความเกี่ยวพันนั้น |
คำว่า "ฐานานุรูป" หมายถึง ฐานะและความเป็นอยู่ของผู้เยาว์คนนั้น สิ่งที่สมฐานะของเด็กคนหนึ่งอาจไม่สมฐานะของอีกคน มาตรา 24 จึงต้องดูข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี ส่วนมาตรา 27 ถ้าผู้แทนไม่ยินยอมโดยไม่มีเหตุอันสมควร ผู้เยาว์ร้องขอให้ศาลอนุญาตได้ และถ้าเกิดความเสียหายถึงขนาด ผู้แทนบอกเลิกความยินยอมได้ โดยไม่กระทบการที่ผู้เยาว์ได้ทำไปแล้ว ทั้งนี้ กฎหมายแรงงานมีเงื่อนไขเรื่องการจ้างเด็กของตนเองแยกต่างหาก
ซื้อโทรศัพท์ผ่อน กู้เงิน หรือสมัครสินเชื่อ เข้าข้อยกเว้นไหม
โดยทั่วไปมักไม่เข้าข้อยกเว้น การกู้เงินหรือซื้อของแบบผ่อนทำให้ผู้เยาว์ต้องรับภาระหนี้ จึงไม่ใช่การได้ไปซึ่งสิทธิเพียงอย่างเดียวตามมาตรา 22 และไม่ใช่สิ่งจำเป็นในการดำรงชีพเสมอไปตามมาตรา 24 ถ้าทำโดยไม่ได้รับความยินยอม นิติกรรมจึงเป็นโมฆียะ อย่างไรก็ดี ศาลจะพิจารณาฐานานุรูปและความจำเป็นเป็นรายกรณี ส่วนหลักเกณฑ์ด้านอายุของธนาคารหรือผู้ให้สินเชื่อเป็นเรื่องที่แต่ละแห่งกำหนดเอง
ใครบอกล้างนิติกรรมของผู้เยาว์ได้
ป.พ.พ. มาตรา 175 (1) กำหนดผู้มีสิทธิบอกล้างไว้ คือ ผู้แทนโดยชอบธรรม หรือผู้เยาว์ซึ่งบรรลุนิติภาวะแล้ว ผู้เยาว์จะบอกล้างก่อนบรรลุนิติภาวะก็ได้ถ้าได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรม และถ้าผู้ทำนิติกรรมตายก่อนบอกล้าง ทายาทบอกล้างได้ การบอกล้างทำโดยแสดงเจตนาแก่คู่กรณีอีกฝ่าย (มาตรา 178) ในทางปฏิบัติควรทำเป็นหนังสือและเก็บหลักฐานการส่ง
สิ่งที่หลายคนเข้าใจผิดคือ คู่สัญญาฝ่ายที่บรรลุนิติภาวะแล้ว เช่น ร้านค้า ไม่อยู่ในรายชื่อผู้มีสิทธิบอกล้างตามมาตรา 175 (1) ร้านค้าจึงยกเหตุว่าลูกค้าเป็นผู้เยาว์ขึ้นมาเพื่อยกเลิกสัญญาฝ่ายเดียวไม่ได้
บอกล้างได้ภายในเมื่อไร
ป.พ.พ. มาตรา 181 กำหนดว่าโมฆียะกรรมบอกล้างไม่ได้เมื่อพ้นเวลาหนึ่งปีนับแต่เวลาที่อาจให้สัตยาบันได้ หรือเมื่อพ้นเวลาสิบปีนับแต่ได้ทำนิติกรรมนั้น กำหนดสองข้อนี้ใช้คู่กัน ถ้าครบกำหนดใดก่อน สิทธิบอกล้างก็สิ้นไป
จุดที่ต้องระวังคือ "เวลาที่อาจให้สัตยาบันได้" ไม่ได้เริ่มพร้อมกันสำหรับทุกคน ผู้แทนโดยชอบธรรมให้สัตยาบันได้ทันที (มาตรา 179 วรรคท้าย) ขณะที่ผู้เยาว์เองให้สัตยาบันได้เมื่อมูลเหตุหมดไป คือเมื่อบรรลุนิติภาวะ (มาตรา 179 วรรคหนึ่ง) สิทธิของผู้แทนจึงอาจหมดก่อน และการนับวันจริงขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี ถ้าใกล้ครบกำหนดควรปรึกษาทนายโดยเร็ว
บอกล้างแล้วต้องคืนเงินหรือคืนของไหม
ต้องคืน มาตรา 176 กำหนดว่าเมื่อบอกล้างแล้ว ให้คู่กรณีกลับคืนสู่ฐานะเดิม ถ้าคืนไม่ได้เพราะพ้นวิสัย ให้ชดใช้ค่าเสียหายแทน การบอกล้างจึงไม่ใช่วิธีได้ของฟรี ผู้เยาว์ต้องคืนสิ่งที่ได้รับ และร้านค้าต้องคืนเงินที่รับไว้ สิทธิเรียกร้องที่เกิดจากการกลับคืนสู่ฐานะเดิมต้องใช้ภายในหนึ่งปีนับแต่วันบอกล้าง
ให้สัตยาบัน คืออะไร และเกิดขึ้นโดยไม่รู้ตัวได้ไหม
ให้สัตยาบัน คือ การรับรองโมฆียะกรรม ทำให้ถือว่านิติกรรมนั้นสมบูรณ์มาแต่เริ่มแรก (มาตรา 177) และบอกล้างอีกไม่ได้ การให้สัตยาบันเกิดขึ้นโดยปริยายได้ มาตรา 180 กำหนดว่าเมื่อถึงเวลาที่ให้สัตยาบันได้แล้ว ถ้าผู้มีสิทธิบอกล้างทำการบางอย่างโดยไม่สงวนสิทธิไว้แจ้งชัด ให้ถือว่าให้สัตยาบัน เช่น
- ชำระหนี้ทั้งหมดหรือบางส่วน
- เรียกให้อีกฝ่ายชำระหนี้
- แปลงหนี้ใหม่ หรือให้ประกันการชำระหนี้
- โอนสิทธิหรือความรับผิดตามสัญญาให้ผู้อื่น
ตัวอย่างเช่น ผู้ที่เพิ่งอายุครบยี่สิบปีแล้วยังผ่อนค่างวดต่อไปโดยไม่ได้แจ้งสงวนสิทธิ อาจถูกถือว่าให้สัตยาบันสัญญาที่ทำตอนเป็นผู้เยาว์แล้ว
ร้านค้าและคู่สัญญาควรระวังอะไรเมื่อทำธุรกรรมกับผู้เยาว์
สำหรับธุรกิจ ความเสี่ยงคือสัญญาที่ทำไปแล้วอาจถูกบอกล้างภายหลัง และต้องคืนเงินที่รับไว้ เช็กลิสต์ต่อไปนี้ช่วยลดความเสี่ยงสำหรับธุรกรรมที่มีมูลค่าสูงหรือผูกพันระยะยาว
- ตรวจอายุจากเอกสารราชการก่อนทำสัญญา
- ขอหนังสือให้ความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม ระบุธุรกรรมให้ชัด และให้ผู้แทนลงชื่อ
- ตรวจว่าผู้ลงชื่อเป็นผู้แทนจริง โดยเฉพาะเมื่อพ่อแม่หย่ากันหรือไม่ได้จดทะเบียนสมรส
- ถ้าเป็นธุรกรรมเกี่ยวกับที่ดินหรือทรัพย์สินสำคัญของผู้เยาว์ อย่าพึ่งเพียงหนังสือยินยอม เพราะนิติกรรมหลายประเภทตามมาตรา 1574 ผู้ใช้อำนาจปกครองต้องขออนุญาตศาลก่อน ดู ขายที่ดินของลูกผู้เยาว์ ต้องขออนุญาตศาลไหม
ตัวอย่างสมมติ: โน้ตบุ๊กผ่อนที่พ่อแม่ไม่รู้
ตัวอย่างสมมติ นายดีอายุ 17 ปี ทำสัญญาซื้อโน้ตบุ๊กราคาสูงแบบผ่อนชำระโดยไม่ได้บอกพ่อแม่ เมื่อพ่อแม่ทราบ พ่อแม่ในฐานะผู้แทนโดยชอบธรรมมีหนังสือบอกล้างสัญญาถึงร้านค้า ผลคือคู่กรณีกลับคืนสู่ฐานะเดิม ร้านต้องคืนเงินที่รับไว้ และนายดีต้องคืนเครื่อง ถ้าเครื่องเสียหายจนคืนสภาพเดิมไม่ได้ อาจต้องชดใช้ค่าเสียหายแทน
ถ้าร้านโต้แย้งว่าเป็นอุปกรณ์การเรียนที่จำเป็นและสมฐานะของเด็ก ศาลจะพิจารณาจากข้อเท็จจริง เช่น ฐานะของครอบครัวและความจำเป็นจริงในการเรียน และถ้าพ่อแม่ไม่ได้ทำอะไร จนนายดีอายุครบยี่สิบปีแล้วผ่อนต่อโดยไม่สงวนสิทธิ อาจถือว่าให้สัตยาบันแล้ว
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าสัญญาของเด็กเป็นโมฆะทุกกรณี หลักคือโมฆียะ และมีข้อยกเว้นหลายข้อ
- คิดว่าบอกล้างแล้วได้ของฟรี ต้องกลับคืนสู่ฐานะเดิม
- คิดว่าร้านค้าบอกล้างได้ ผู้มีสิทธิบอกล้างอยู่ฝั่งผู้เยาว์ตามมาตรา 175 (1)
- ปล่อยเวลาผ่านไป สิทธิของผู้แทนอาจหมดก่อนที่ลูกจะบรรลุนิติภาวะ และถ้าผู้แทนผ่อนค่างวดแทนต่อไปโดยไม่สงวนสิทธิ อาจถือว่าให้สัตยาบันแล้ว
- คิดว่าอายุ 18 ปีทำสัญญาเองได้แล้ว ตาม ป.พ.พ. ยังเป็นผู้เยาว์จนอายุครบ 20 ปีบริบูรณ์ หรือสมรสตามมาตรา 1448
ถ้ากำลังเจอสัญญาที่ลูกทำไว้ หรือเป็นธุรกิจที่มีลูกค้าเป็นผู้เยาว์ การตรวจเอกสารตั้งแต่ต้นช่วยให้รู้ว่ามีสิทธิบอกล้างหรือไม่ และกำหนดเวลาเหลือเท่าไร เตรียมสัญญา หลักฐานการชำระเงิน และเอกสารแสดงอายุไว้ แล้วติดต่อสำนักงานเพื่อให้ทนายประเมินทางเลือกที่เหมาะกับกรณีของคุณ
คำถามที่พบบ่อย
เด็กอายุ 15 ปีทำพินัยกรรมได้ไหม?
ได้ ป.พ.พ. มาตรา 25 ให้ผู้เยาว์ทำพินัยกรรมได้เมื่ออายุสิบห้าปีบริบูรณ์ โดยไม่ต้องได้รับความยินยอม แต่ถ้าอายุยังไม่ครบสิบห้าปีบริบูรณ์ พินัยกรรมนั้นเป็นโมฆะตามมาตรา 1703
นักศึกษาอายุ 19 ปีเซ็นสัญญาเช่าหอพักเองได้หรือไม่?
ทำได้ แต่ถ้ายังไม่บรรลุนิติภาวะและไม่ได้รับความยินยอม สัญญาเป็นโมฆียะ ผู้แทนโดยชอบธรรมบอกล้างได้ บางกรณีอาจเข้าข้อยกเว้นเรื่องสิ่งที่สมฐานะและจำเป็นในการดำรงชีพ ซึ่งศาลพิจารณาเป็นรายกรณี ทางที่ปลอดภัยคือให้ผู้แทนโดยชอบธรรมลงชื่อให้ความยินยอมด้วย
ร้านค้าขายของให้เด็กแล้ว ขอยกเลิกสัญญาเองได้ไหม?
ไม่ได้ ถ้าอ้างเหตุว่าผู้ซื้อเป็นผู้เยาว์ เพราะมาตรา 175 (1) ให้สิทธิบอกล้างแก่ผู้แทนโดยชอบธรรม หรือผู้เยาว์เมื่อบรรลุนิติภาวะ หรือก่อนนั้นโดยได้รับความยินยอม ไม่รวมคู่สัญญาอีกฝ่าย
ผู้เยาว์บอกล้างสัญญาของตัวเองได้หรือไม่?
ได้ เมื่อบรรลุนิติภาวะแล้ว หรือก่อนบรรลุนิติภาวะถ้าได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรม การบอกล้างต้องทำภายในกำหนดตามมาตรา 181 และแสดงเจตนาต่อคู่สัญญาอีกฝ่าย
บอกล้างสัญญาแล้ว ต้องคืนของที่ซื้อมาไหม?
ต้องคืน มาตรา 176 ให้คู่กรณีกลับคืนสู่ฐานะเดิม ผู้เยาว์คืนสิ่งที่ได้รับ ร้านค้าคืนเงิน ถ้าคืนไม่ได้เพราะพ้นวิสัย ให้ชดใช้ค่าเสียหายแทน
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
