ลูกอายุ 18 ปีจะเซ็นสัญญาเองได้หรือยัง พ่อแม่ต้องส่งเสียลูกถึงอายุเท่าไร หรือคนอายุ 19 ที่จดทะเบียนสมรสแล้วถือเป็นผู้ใหญ่ตามกฎหมายหรือไม่ คำถามเหล่านี้ขึ้นกับเรื่องเดียวกัน คือ การบรรลุนิติภาวะ บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายไทยกำหนดไว้อย่างไร อายุสมรสขั้นต่ำที่เปลี่ยนไปเมื่อปี 2568 มีผลอย่างไร และเมื่อบรรลุนิติภาวะแล้วมีอะไรเปลี่ยนไปทั้งสำหรับลูกและพ่อแม่
บรรลุนิติภาวะ คืออะไร
บรรลุนิติภาวะ คือ การพ้นจากภาวะผู้เยาว์และมีความสามารถทำการต่าง ๆ ทางกฎหมายได้ด้วยตนเองโดยไม่ต้องอาศัยความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) กำหนดทางบรรลุนิติภาวะไว้สองทาง
- อายุครบยี่สิบปีบริบูรณ์ มาตรา 19 บัญญัติว่า "บุคคลย่อมพ้นจากภาวะผู้เยาว์และบรรลุนิติภาวะเมื่อมีอายุยี่สิบปีบริบูรณ์"
- สมรสตามกฎหมาย มาตรา 20 บัญญัติว่า "ผู้เยาว์ย่อมบรรลุนิติภาวะเมื่อทำการสมรส หากการสมรสนั้นได้ทำตามบทบัญญัติมาตรา ๑๔๔๘"
คำว่า "บริบูรณ์" หมายถึงอายุครบเต็มจำนวนปีแล้ว ไม่ใช่อายุย่างเข้าปีที่ยี่สิบ ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะเรียกว่า "ผู้เยาว์" และอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา (มาตรา 1566) ภาพรวมของอำนาจปกครองอยู่ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร
อายุ 18 ปี บรรลุนิติภาวะหรือยัง
ยัง ตาม ป.พ.พ. ผู้ที่อายุ 18 หรือ 19 ปีและยังไม่ได้สมรสตามมาตรา 1448 ยังเป็นผู้เยาว์ ความสับสนเกิดจากการที่กฎหมายบางฉบับใช้เกณฑ์อายุของตัวเอง เช่น พระราชบัญญัติคุ้มครองเด็ก พ.ศ. 2546 มาตรา 4 นิยาม "เด็ก" ว่าบุคคลที่อายุต่ำกว่าสิบแปดปีบริบูรณ์ แต่ไม่รวมผู้ที่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับ "ผู้เยาว์" ใน ป.พ.พ.
| เรื่อง | กฎหมาย | เกณฑ์อายุ |
|---|---|---|
| บรรลุนิติภาวะ (พ้นภาวะผู้เยาว์) | ป.พ.พ. มาตรา 19 | ยี่สิบปีบริบูรณ์ หรือสมรสตามมาตรา 1448 |
| อายุขั้นต่ำในการสมรส | ป.พ.พ. มาตรา 1448 | สิบแปดปีบริบูรณ์ หรือศาลอนุญาตเมื่อมีเหตุอันสมควร |
| อายุขั้นต่ำในการหมั้น | ป.พ.พ. มาตรา 1435 | สิบแปดปีบริบูรณ์ ฝ่าฝืนแล้วการหมั้นเป็นโมฆะ |
| ทำพินัยกรรมได้เอง | ป.พ.พ. มาตรา 25 | สิบห้าปีบริบูรณ์ |
| "เด็ก" ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองเด็ก | มาตรา 4 | ต่ำกว่าสิบแปดปีบริบูรณ์ ไม่รวมผู้บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส |
ผู้อายุ 18 หรือ 19 ปีที่ยังไม่ได้สมรสตามมาตรา 1448 และทำสัญญาโดยไม่ได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรม นิติกรรมเป็นโมฆียะตามมาตรา 21 เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นที่กฎหมายกำหนด ผลและวิธีบอกล้างอยู่ใน ผู้เยาว์ทำนิติกรรมได้ไหม
สมรสแล้วบรรลุนิติภาวะ ต้องเข้าเงื่อนไขอะไร
เงื่อนไขสำคัญคือการสมรสต้องทำตาม ป.พ.พ. มาตรา 1448 ซึ่งแก้ไขโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 มีผลตั้งแต่ 23 มกราคม 2568 ปัจจุบันบัญญัติว่า "การสมรสจะกระทำได้ต่อเมื่อบุคคลทั้งสองฝ่ายมีอายุสิบแปดปีบริบูรณ์แล้ว แต่ในกรณีมีเหตุอันสมควร ศาลอาจอนุญาตให้ทำการสมรสก่อนนั้นได้" ก่อนการแก้ไข อายุขั้นต่ำคือสิบเจ็ดปี บทความหรือตำราเก่าที่ยังเขียนสิบเจ็ดปีจึงล้าสมัยแล้ว
ตามถ้อยคำของมาตรา 20 และ 1448 ผู้ที่บรรลุนิติภาวะทันทีที่สมรส ได้แก่ ผู้อายุ 18 หรือ 19 ปีที่จดทะเบียนสมรสถูกต้อง และผู้อายุต่ำกว่า 18 ปีที่ศาลอนุญาตให้สมรส ส่วนการสมรสก่อนอายุ 18 ปีโดยไม่มีศาลอนุญาต โดยหลักไม่ทำให้บรรลุนิติภาวะตามมาตรา 20
ผู้เยาว์จะสมรสต้องได้รับความยินยอมจากใคร
ผู้เยาว์ที่จะสมรสต้องได้รับความยินยอมตามมาตรา 1454 ซึ่งนำมาตรา 1436 มาใช้ ผู้ให้ความยินยอมได้แก่ บิดาและมารดา หรือบิดาหรือมารดาฝ่ายเดียวในบางกรณี เช่น อีกฝ่ายตายหรือถูกถอนอำนาจปกครอง หรือผู้รับบุตรบุญธรรม หรือผู้ปกครอง ถ้าสมรสโดยไม่ได้รับความยินยอม การสมรสเป็นโมฆียะ (มาตรา 1509) เฉพาะผู้มีสิทธิให้ความยินยอมขอเพิกถอนได้ ภายในหนึ่งปีนับแต่วันทราบการสมรส และสิทธินี้ระงับเมื่อคู่สมรสอายุครบยี่สิบปี หรือในการสมรสระหว่างชายกับหญิงเมื่อหญิงมีครรภ์ (มาตรา 1510)
บางกรณียังเป็นประเด็นตีความ เช่น ผู้อายุ 18 หรือ 19 ปีที่สมรสโดยไม่ได้รับความยินยอมจะบรรลุนิติภาวะหรือไม่ หรือถ้าการสมรสสิ้นสุดลงก่อนอายุครบยี่สิบปีจะมีผลอย่างไร กรณีเหล่านี้ขึ้นกับข้อเท็จจริงและควรปรึกษาทนายก่อนทำธุรกรรมสำคัญ
สมรสก่อนอายุ 18 ปีโดยศาลไม่ได้อนุญาต มีผลอย่างไร
การสมรสนั้นเป็นโมฆียะ ป.พ.พ. มาตรา 1503 และ 1504 ให้ผู้มีส่วนได้เสียขอให้ศาลเพิกถอนได้ แต่บิดามารดาหรือผู้ปกครองที่ให้ความยินยอมไปแล้วขอไม่ได้ ถ้าศาลยังไม่ได้เพิกถอนจนทั้งสองฝ่ายอายุครบตามมาตรา 1448 หรือในการสมรสระหว่างชายกับหญิง ฝ่ายหญิงมีครรภ์ก่อนอายุครบ ให้ถือว่าการสมรสสมบูรณ์มาตั้งแต่เวลาสมรส เงื่อนไขอื่นของการจดทะเบียนสมรส เช่น ระยะเวลาก่อนจดทะเบียนสมรสใหม่หลังหย่า อ่านได้ใน หย่าแล้วกี่วันจดทะเบียนสมรสใหม่ได้
บรรลุนิติภาวะแล้ว มีอะไรเปลี่ยนไปบ้าง
อำนาจปกครองของพ่อแม่สิ้นสุด
มาตรา 1566 ให้บุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา เมื่อบรรลุนิติภาวะ อำนาจปกครองจึงสิ้นไป พ่อแม่ไม่ใช่ผู้แทนโดยชอบธรรมของลูกอีกต่อไป ถ้าพ่อแม่จัดการทรัพย์สินของลูกอยู่ มาตรา 1578 กำหนดให้รีบส่งมอบทรัพย์สินที่จัดการและบัญชีให้ลูกเพื่อรับรอง และลูกจะรับรองการจัดการได้ต่อเมื่อได้รับมอบทรัพย์สิน บัญชี และเอกสารแล้ว (มาตรา 1580)
คดีเกี่ยวกับการจัดการทรัพย์สินระหว่างลูกกับพ่อแม่ ห้ามฟ้องเมื่อพ้นหนึ่งปีนับแต่อำนาจปกครองสิ้นไป (มาตรา 1581) แต่ ป.พ.พ. มาตรา 1562 ห้ามผู้สืบสันดานฟ้องบุพการีของตนเอง ทางที่กฎหมายเปิดไว้คือให้ผู้นั้นหรือญาติสนิทร้องขอให้อัยการยกคดีขึ้นว่ากล่าว (ดู คดีอุทลุม คืออะไร) ความสัมพันธ์ของสองมาตรานี้ในทางปฏิบัติควรปรึกษาทนาย รายละเอียดเรื่องเงินของลูกอยู่ใน พ่อแม่เอาเงินของลูกไปใช้ได้ไหม
ทำนิติกรรมได้เองโดยไม่ต้องขอความยินยอม
หลักในมาตรา 21 ใช้กับผู้เยาว์เท่านั้น เมื่อบรรลุนิติภาวะแล้วจึงทำสัญญา ซื้อขาย กู้ยืม หรือทำธุรกรรมต่าง ๆ ได้เอง และสัญญาที่ทำไว้ตอนเป็นผู้เยาว์โดยไม่ได้รับความยินยอม ผู้นั้นตัดสินใจบอกล้างหรือให้สัตยาบันได้เอง (มาตรา 175 (1) และ 179) ภายในกำหนดเวลาตามมาตรา 181 ซึ่งต้องระวัง เพราะสิทธิของผู้แทนโดยชอบธรรมอาจหมดไปก่อน และการให้สัตยาบันอาจเกิดขึ้นโดยปริยาย เช่น ผ่อนต่อโดยไม่สงวนสิทธิ
หน้าที่ส่งเสียเลี้ยงดูของพ่อแม่เปลี่ยนไป
ป.พ.พ. มาตรา 1564 วรรคหนึ่งให้บิดามารดาอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรในระหว่างที่เป็นผู้เยาว์ ส่วนวรรคสองให้บิดามารดาอุปการะเลี้ยงดูบุตรที่บรรลุนิติภาวะแล้วเฉพาะผู้ทุพพลภาพและหาเลี้ยงตนเองมิได้ ถ้ามีข้อตกลงหรือคำพิพากษาเรื่องค่าเลี้ยงดูอยู่แล้ว ควรอ่านถ้อยคำว่ากำหนดไว้ถึงเมื่อไร และให้ทนายตรวจก่อนหยุดจ่ายหรือทวงถาม ส่วนกรณีกลับกันที่พ่อแม่สูงวัยต้องการให้ลูกส่งเสีย อ่านได้ใน ฟ้องค่าเลี้ยงดูพ่อแม่ได้ไหม
ตัวอย่างสมมติ: เพื่อนสองคนอายุ 19 ปีเท่ากัน
ตัวอย่างสมมติ นางสาวอีอายุ 19 ปี จดทะเบียนสมรสกับนายเอฟอายุ 22 ปี โดยบิดาและมารดาของนางสาวอีให้ความยินยอม การสมรสเป็นไปตามมาตรา 1448 นางสาวอีจึงบรรลุนิติภาวะตั้งแต่วันสมรส เมื่อจะทำสัญญาเช่าบ้านหรือซื้อรถ เธอลงชื่อได้เองโดยไม่ต้องให้พ่อแม่ยินยอม
ส่วนนางสาวเจ เพื่อนร่วมชั้นที่อายุ 19 ปีเท่ากันแต่ยังไม่ได้สมรส ยังเป็นผู้เยาว์จนกว่าจะอายุครบยี่สิบปีบริบูรณ์ ถ้าทำสัญญาเช่าหอพักโดยไม่ได้รับความยินยอม สัญญาเป็นโมฆียะ และผู้แทนโดยชอบธรรมบอกล้างได้ ผลในกรณีจริงขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละคน
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย
- "อายุ 18 ปีบรรลุนิติภาวะแล้ว" ตาม ป.พ.พ. คือยี่สิบปีบริบูรณ์ เว้นแต่สมรสตามมาตรา 1448
- "อายุ 17 ปีแต่งงานได้" เป็นกฎหมายเดิม ปัจจุบันอายุขั้นต่ำคือสิบแปดปีบริบูรณ์ ต่ำกว่านั้นต้องให้ศาลอนุญาต
- "ลูกอายุครบ 20 ปีแล้ว พ่อแม่หมดหน้าที่ทุกกรณี" ยังต้องอุปการะเลี้ยงดูบุตรที่ทุพพลภาพและหาเลี้ยงตนเองมิได้
- "พ่อแม่ถือเงินของลูกต่อได้หลังลูกโต" ต้องรีบส่งมอบทรัพย์สินและบัญชีตามมาตรา 1578
- "เด็กตาม พ.ร.บ.คุ้มครองเด็กกับผู้เยาว์คือคนกลุ่มเดียวกัน" คนละนิยามและคนละเกณฑ์อายุ
ถ้าคุณกำลังจะทำธุรกรรมสำคัญกับคนอายุ 18 หรือ 19 ปี กำลังเจอปัญหาการสมรสของผู้เยาว์ หรือลูกเพิ่งบรรลุนิติภาวะและต้องการรับมอบทรัพย์สินจากพ่อแม่ ควรตรวจสถานะทางกฎหมายให้ชัดก่อน เตรียมบัตรประชาชน ทะเบียนสมรส และเอกสารทรัพย์สินที่เกี่ยวข้อง แล้วติดต่อสำนักงานเพื่อให้ทนายช่วยประเมิน
คำถามที่พบบ่อย
อายุ 18 ปีทำสัญญาเองได้ไหม?
ทำได้ แต่ถ้ายังไม่บรรลุนิติภาวะและไม่ได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรม สัญญาเป็นโมฆียะตามมาตรา 21 ซึ่งอาจถูกบอกล้างได้ เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นที่กฎหมายกำหนด หรือผู้นั้นสมรสตามมาตรา 1448 แล้ว
อายุ 17 ปีจดทะเบียนสมรสได้หรือไม่?
ไม่ได้โดยลำพัง ตั้งแต่ 23 มกราคม 2568 มาตรา 1448 กำหนดอายุขั้นต่ำไว้สิบแปดปีบริบูรณ์ ผู้ที่อายุต่ำกว่านั้นสมรสได้เมื่อศาลอนุญาตเพราะมีเหตุอันสมควร และยังต้องได้รับความยินยอมตามมาตรา 1454
จดทะเบียนสมรสแล้ว บรรลุนิติภาวะทันทีหรือไม่?
ทันที ถ้าการสมรสทำตามมาตรา 1448 คือทั้งสองฝ่ายอายุสิบแปดปีบริบูรณ์ หรือศาลอนุญาตให้สมรสก่อนนั้น กรณีที่ซับซ้อนกว่านี้ เช่น สมรสโดยไม่ได้รับความยินยอม หรือการสมรสสิ้นสุดก่อนอายุยี่สิบปี ควรปรึกษาทนาย
ลูกอายุครบ 20 ปีแล้ว พ่อแม่ยังต้องส่งเสียไหม?
โดยหลักไม่ต้องตามมาตรา 1564 เว้นแต่ลูกทุพพลภาพและหาเลี้ยงตนเองมิได้ ถ้ามีข้อตกลงหรือคำพิพากษาเรื่องค่าเลี้ยงดูอยู่แล้ว ต้องดูถ้อยคำในเอกสารนั้นประกอบ
บรรลุนิติภาวะแล้ว ขอทรัพย์สินที่พ่อแม่จัดการไว้คืนได้อย่างไร?
มาตรา 1578 ให้พ่อแม่รีบส่งมอบทรัพย์สินและบัญชีให้ลูกเพื่อรับรอง ถ้าเกิดข้อพิพาท มาตรา 1581 กำหนดเวลาฟ้องไว้หนึ่งปีนับแต่อำนาจปกครองสิ้นไป แต่ลูกฟ้องบุพการีเองไม่ได้ตามมาตรา 1562 ต้องร้องขอให้อัยการยกคดีขึ้นว่ากล่าว จึงควรปรึกษาทนายโดยเร็ว
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
