คดีอุทลุม คืออะไร? ลูกฟ้องพ่อแม่ได้ไหม และมีทางออกอะไรบ้าง

เมื่อความขัดแย้งในบ้านลุกลามถึงเรื่องเงิน ทรัพย์สิน หรือการทำร้ายร่างกาย ลูกบางคนเริ่มคิดถึงการดำเนินคดีกับพ่อแม่ แล้วได้ยินคำว่า "คดีอุทลุม" จนเข้าใจว่าทำอะไรไม่ได้เลย ความจริงข้อห้ามนี้มีขอบเขตชัดเจนกว่าที่หลายคนคิด และกฎหมายเปิดทางออกไว้หลายทาง บทความนี้อธิบายว่าข้อห้ามครอบคลุมใคร ห้ามอะไร ไม่ได้ห้ามอะไร และควรเริ่มต้นอย่างไรเมื่อจำเป็นต้องปกป้องสิทธิของตัวเอง

คดีอุทลุม คืออะไร

คดีอุทลุม คือ คดีที่บุคคลฟ้องบุพการีของตนเองต่อศาล ซึ่งกฎหมายห้ามไว้ ข้อห้ามนี้อยู่ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1562 ไม่ได้อยู่ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาอย่างที่บางคนเข้าใจ ตัวบทเขียนว่า "ผู้ใดจะฟ้องบุพการีของตนเป็นคดีแพ่งหรือคดีอาญามิได้ แต่เมื่อผู้นั้นหรือญาติสนิทของผู้นั้นร้องขอ อัยการจะยกคดีขึ้นว่ากล่าวก็ได้"

ตัวบทมีสองส่วนที่ต้องอ่านคู่กันเสมอ ส่วนแรกคือข้อห้ามที่ครอบคลุมทั้งคดีแพ่ง เช่น ฟ้องเรียกเงินหรือทรัพย์สิน และคดีอาญา เช่น ฟ้องข้อหาทำร้ายร่างกายหรือยักยอก ส่วนที่สองคือทางออก ที่ให้ลูกหรือญาติสนิทร้องขอให้อัยการพิจารณานำคดีขึ้นสู่ศาลแทน ใครอ่านแค่ส่วนแรกจะเข้าใจผิดว่าลูกไม่มีทางได้รับความเป็นธรรมเลย

มาตรา 1562 อยู่ในหมวดเดียวกับหลักเรื่องสิทธิและหน้าที่ระหว่างบิดามารดากับบุตร เช่น หน้าที่อุปการะเลี้ยงดูและอำนาจปกครอง ภาพรวมของความสัมพันธ์ทางกฎหมายนี้อยู่ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร สิทธิและหน้าที่พ่อแม่ต่อลูก

บุพการี คือใคร ใครบ้างที่ลูกฟ้องเองไม่ได้

ป.พ.พ. ไม่ได้นิยามคำว่า "บุพการี" ไว้ ความหมายที่ใช้กันทั่วไปคือญาติทางสายโลหิตโดยตรงขึ้นไป ได้แก่ พ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย และทวด ส่วนญาติด้านข้างไม่ใช่บุพการีตามถ้อยคำนี้ ตารางด้านล่างสรุปกรณีที่พบบ่อย

คู่กรณีของคุณอยู่ใต้ข้อห้ามหรือไม่
พ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย ทวดอยู่ใต้ข้อห้าม ฟ้องเองไม่ได้ ต้องร้องขอให้อัยการ
ลุง ป้า น้า อา พี่น้องไม่ใช่บุพการี ฟ้องได้ตามปกติ
ผู้รับบุตรบุญธรรมบุตรบุญธรรมอยู่ใต้ข้อห้ามต่อผู้รับ เพราะ ป.พ.พ. มาตรา 1598/28 ให้บุตรบุญธรรมมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมาย และนำบทบัญญัติเรื่องบิดามารดากับบุตรซึ่งรวมมาตรา 1562 มาใช้โดยอนุโลม
พ่อแม่โดยกำเนิดของบุตรบุญธรรมกฎหมายไม่ได้เขียนตรง โดยหลักน่าจะยังอยู่ใต้ข้อห้าม เพราะบุตรบุญธรรมไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวเดิม ควรปรึกษาทนาย
ชายที่ยังไม่ได้เป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายลูกฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรได้ตามมาตรา 1556 ส่วนคดีประเภทอื่นต้องดูเป็นรายกรณี

กรณีพ่อที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่และยังไม่ได้รับรองบุตร กฎหมายให้เด็กหรือผู้แทนฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตรได้โดยตรง สิทธิอื่นของลูกในสถานะนี้อธิบายไว้ใน ลูกนอกสมรส มีสิทธิอะไรบ้าง สำหรับคดีอื่นที่ไม่ใช่การขอให้รับเป็นบุตร อย่าสรุปเองว่าฟ้องได้ทุกกรณี ควรให้ทนายตรวจข้อเท็จจริงก่อน

ข้อห้ามคดีอุทลุมห้ามอะไร และไม่ได้ห้ามอะไร

ข้อห้ามนี้แคบกว่าที่คนส่วนใหญ่เข้าใจ คำสำคัญในตัวบทคือคำว่า "ฟ้อง" ซึ่งหมายถึงการนำคดีขึ้นสู่ศาลโดยตัวลูกเอง ไม่ได้ห้ามลูกปกป้องตัวเองด้วยวิธีอื่น และไม่ได้ห้ามคนอื่นฟ้องแทนตามช่องทางที่กฎหมายเปิดไว้

ห้ามเฉพาะการฟ้องโดยลูกเอง

ข้อห้ามคือการที่ลูกเป็นผู้ยื่นฟ้องบุพการีต่อศาลด้วยตนเอง ข้อห้ามนี้เป็นทางเดียว พ่อแม่ยังฟ้องลูกได้ตามปกติ เช่น ฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูเมื่อลูกไม่ส่งเสีย ดูรายละเอียดได้ใน ฟ้องค่าเลี้ยงดูพ่อแม่ได้ไหม เมื่อลูกไม่ส่งเสีย

ลูกที่ถูกทำร้ายยังแจ้งความและขอความช่วยเหลือได้หรือไม่

ได้ ลูกที่ถูกทำร้ายยังแจ้งความหรือขอความช่วยเหลือจากเจ้าหน้าที่ได้ ข้อห้ามตามมาตรา 1562 คือการยื่นฟ้องต่อศาลด้วยตนเอง การร้องทุกข์หรือแจ้งเหตุต่อเจ้าหน้าที่เป็นคนละขั้นตอนกับการฟ้อง ถ้าผู้ถูกทำร้ายเป็นเด็ก กฎหมายคุ้มครองเด็กกำหนดให้ผู้ที่พบเห็นหรือประสบพฤติการณ์ที่น่าเชื่อว่ามีการทารุณกรรมเด็กรีบแจ้งพนักงานเจ้าหน้าที่ ญาติ ครู หรือคนใกล้ชิดจึงช่วยแจ้งหน่วยงานคุ้มครองเด็กหรือตำรวจได้ ขอบเขตการทำโทษลูกตามกฎหมายปัจจุบันอยู่ใน พ่อแม่ตีลูกผิดกฎหมายไหม

ฟ้องในฐานะอื่น เช่น ผู้จัดการมรดก ติดข้อห้ามหรือไม่

อาจไม่ติดในบางกรณี บางคดีที่ฟ้องในฐานะอื่นซึ่งไม่ใช่ฐานะส่วนตัว เช่น ในฐานะผู้จัดการมรดก ศาลอาจไม่ถือเป็นคดีอุทลุม แต่ต้องดูเป็นรายกรณี และคดีอาญาเข้มงวดกว่าคดีแพ่ง เรื่องนี้ไม่ควรตัดสินใจเองจากข้อมูลทั่วไป เพราะถ้าฟ้องผิดทางอาจเสียทั้งเวลาและโอกาส

ทางออกเมื่อจำเป็นต้องดำเนินคดีกับพ่อแม่ มีอะไรบ้าง

มีหลายทาง และทางที่เหมาะขึ้นกับประเภทของเรื่อง บางเรื่องต้องผ่านอัยการ บางเรื่องกฎหมายให้พ่อหรือแม่อีกฝ่ายฟ้องได้เอง และบางเรื่องจบได้ด้วยการเจรจา

ร้องขอให้อัยการยกคดีขึ้นว่ากล่าว

นี่คือทางออกที่ตัวบทวางไว้โดยตรง ผู้ร้องขอคือตัวลูกเองหรือญาติสนิทของลูก และอัยการ "จะยกคดีขึ้นว่ากล่าวก็ได้" คำว่า "ก็ได้" หมายความว่าเป็นดุลพินิจของอัยการ การร้องขอจึงไม่ได้รับประกันว่าอัยการจะฟ้อง มาตรา 1562 ไม่ได้กำหนดเวลาเฉพาะของการร้องขอไว้ แต่สิทธิที่จะฟ้องในเรื่องนั้นมีอายุความของตัวเองตามปกติ ไม่ควรรอจนใกล้หมดเวลา

  1. เรียงข้อเท็จจริง เกิดอะไรขึ้น เมื่อไร ความเสียหายเท่าไร
  2. รวบรวมหลักฐาน เอกสาร หลักฐานการโอนเงิน ข้อความ และรายชื่อพยาน
  3. ตรวจอายุความ ของสิทธิที่ต้องการให้ฟ้อง
  4. ทำคำร้องขอถึงพนักงานอัยการ อธิบายเหตุที่ต้องให้ดำเนินคดีพร้อมหลักฐาน
  5. ติดตามผล และเตรียมทางเลือกอื่นไว้ถ้าอัยการไม่รับดำเนินการ

ค่าเลี้ยงดูลูก พ่อหรือแม่อีกฝ่ายฟ้องได้

ป.พ.พ. มาตรา 1565 เปิดทางเฉพาะไว้ว่าการร้องขอค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตร นอกจากอัยการจะยกคดีขึ้นว่ากล่าวตามมาตรา 1562 แล้ว บิดาหรือมารดาจะนำคดีขึ้นว่ากล่าวก็ได้ ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคือแม่ที่เลี้ยงลูกฟ้องพ่อเรียกค่าเลี้ยงดูลูกในนามของตนเอง รายละเอียดอยู่ใน ลูกฟ้องพ่อเรียกค่าเลี้ยงดูเองได้ไหม รู้จักคดีอุทลุมและทางออก

เรื่องที่กฎหมายวางช่องทางอัยการไว้เฉพาะ

กฎหมายครอบครัวบางมาตราเขียนช่องทางอัยการไว้ชัด เช่น มาตรา 1545 ที่ให้เด็กซึ่งรู้ว่าตนไม่ใช่บุตรสืบสายโลหิตของชายผู้เป็นคู่สมรสของแม่ ร้องขอต่ออัยการให้ฟ้องคดีปฏิเสธความเป็นบุตรได้ภายในกำหนดเวลาที่กฎหมายวางไว้ อีกเรื่องที่มีกำหนดเวลาสั้นคือคดีเกี่ยวกับการจัดการทรัพย์สินของลูกโดยพ่อแม่ในช่วงที่ลูกยังเป็นผู้เยาว์ มาตรา 1581 ห้ามฟ้องเมื่อพ้นหนึ่งปีนับแต่อำนาจปกครองสิ้นไป (ถ้าสิ้นไปขณะลูกยังเป็นผู้เยาว์ เริ่มนับเมื่อบรรลุนิติภาวะหรือมีผู้แทนโดยชอบธรรมใหม่) และเมื่ออ่านคู่กับข้อห้ามคดีอุทลุม ลูกต้องร้องขอให้อัยการพิจารณาแทน จึงควรปรึกษาทนายโดยเร็ว ดูหลักการจัดการเงินของลูกได้ใน พ่อแม่เอาเงินของลูกไปใช้ได้ไหม

เจรจาก่อนเข้าสู่กระบวนการ

ข้อพิพาทในครอบครัวหลายเรื่องจบได้ด้วยการเจรจาที่มีบุคคลกลางหรือทนายช่วยวางข้อตกลงให้ชัด เช่น ตารางคืนเงินหรือการแบ่งทรัพย์ ระหว่างเจรจาต้องคอยดูอายุความไปพร้อมกัน เพราะเวลายังเดินอยู่

ตัวอย่างสมมติ: พ่อยืมเงินเก็บของลูกแล้วไม่คืน

ตัวอย่างสมมติ นางสาวบีอายุ 26 ปี โอนเงินเก็บของตนให้นายเอซึ่งเป็นพ่อยืมไปลงทุน มีหลักฐานการโอนและข้อความที่นายเอยอมรับว่าจะคืน ต่อมานายเอไม่ยอมคืนและไม่ตอบติดต่อ นางสาวบีคิดจะฟ้องเรียกเงินคืน แต่การฟ้องพ่อเป็นคดีแพ่งด้วยตนเองติดข้อห้ามตามมาตรา 1562

ทนายแนะนำให้เจรจาโดยมีญาติผู้ใหญ่เป็นคนกลางก่อน ถ้าไม่สำเร็จจึงทำคำร้องขอถึงพนักงานอัยการพร้อมหลักฐานการโอนและข้อความ โดยตรวจอายุความของหนี้ไว้ล่วงหน้า อัยการจะพิจารณาว่าควรยกคดีขึ้นว่ากล่าวหรือไม่ ผลขึ้นกับดุลพินิจของอัยการและพยานหลักฐาน ตัวอย่างนี้แสดงว่าข้อห้ามไม่ได้ปิดทาง แต่เปลี่ยนเส้นทางที่ต้องเดิน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเรื่องคดีอุทลุม

  • ยื่นฟ้องพ่อแม่เองโดยไม่รู้ข้อห้าม เสียเวลาและอาจเสียโอกาสใช้ทางที่ถูกต้อง
  • เชื่อว่าอุทลุมห้ามแจ้งความ ข้อห้ามคือการยื่นฟ้องเอง ไม่ใช่การขอความช่วยเหลือจากเจ้าหน้าที่
  • คิดว่าห้ามทั้งสองทาง พ่อแม่ฟ้องลูกได้
  • คิดว่าใช้กับญาติทุกคน ลุง ป้า น้า อา และพี่น้องไม่ใช่บุพการี
  • รอนานเพราะคิดว่าทำอะไรไม่ได้ สิทธิที่จะฟ้องยังมีอายุความเดินอยู่

คดีที่เกี่ยวกับพ่อแม่เป็นเรื่องที่ทั้งกฎหมายและความรู้สึกซับซ้อน การเลือกเส้นทางผิดตั้งแต่แรกอาจทำให้เสียทั้งเวลาและความสัมพันธ์ ทนายช่วยได้ตั้งแต่ประเมินว่าคู่กรณีเป็นบุพการีหรือไม่ เรียงหลักฐาน ร่างคำร้องขอถึงอัยการ ไปจนถึงหาทางเจรจาที่รักษาสิทธิของคุณ หากต้องการปรึกษาเรื่องของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ลูกแจ้งความดำเนินคดีพ่อแม่ได้ไหม?

แจ้งความหรือขอความช่วยเหลือจากเจ้าหน้าที่ได้ ข้อห้ามตาม ป.พ.พ. มาตรา 1562 คือการที่ลูกเป็นผู้ยื่นฟ้องต่อศาลด้วยตนเอง ถ้ากังวลว่าเรื่องของคุณจะติดข้อห้ามในขั้นตอนใด ควรปรึกษาทนายก่อน

พ่อแม่ฟ้องลูกได้หรือไม่?

ได้ ข้อห้ามใช้ทางเดียว คือห้ามผู้ใดฟ้องบุพการีของตน ไม่ได้ห้ามพ่อแม่ฟ้องลูก เช่น ฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูเมื่อลูกไม่ส่งเสีย

หลานฟ้องปู่ย่าตายายได้ไหม?

ฟ้องเองไม่ได้ เพราะปู่ ย่า ตา ยาย เป็นบุพการีตามความหมายที่ใช้กันทั่วไป หลานหรือญาติสนิทต้องร้องขอให้อัยการพิจารณายกคดีขึ้นว่ากล่าวแทน ส่วนลุง ป้า น้า อา ไม่ใช่บุพการี

ร้องขอให้อัยการแล้ว อัยการต้องฟ้องให้หรือไม่?

ไม่จำเป็น มาตรา 1562 ใช้คำว่าอัยการ "จะยกคดีขึ้นว่ากล่าวก็ได้" จึงเป็นดุลพินิจของอัยการ คำร้องขอที่มีข้อเท็จจริงและหลักฐานชัดช่วยให้อัยการพิจารณาได้ง่ายขึ้น

ลูกฟ้องพ่อเรียกค่าเลี้ยงดูได้ไหม?

ถ้าพ่อเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายแล้ว ลูกฟ้องเองไม่ได้ แต่มาตรา 1565 ให้บิดาหรือมารดานำคดีค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรขึ้นว่ากล่าวได้ เช่น แม่ฟ้องพ่อในนามตนเอง หรือร้องขอให้อัยการยกคดีขึ้นว่ากล่าวตามมาตรา 1562

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ