ลูกนอกสมรส คืออะไร? มีสิทธิอะไรบ้าง ค่าเลี้ยงดู มรดก นามสกุล และทางเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมาย

หลายครอบครัวอยู่กินกันและมีลูกโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ระหว่างที่ยังอยู่ด้วยกันเรื่องสถานะของลูกแทบไม่มีใครคิดถึง แต่เมื่อแยกทาง พ่อหยุดส่งเสีย หรือพ่อเสียชีวิต คำถามจะตามมาทันที ทั้งเรื่องค่าเลี้ยงดู มรดก นามสกุล และใครมีอำนาจตัดสินใจแทนลูก บทความนี้แยกสิทธิของลูกนอกสมรสต่อแม่และต่อพ่อ ทั้งก่อนและหลังที่พ่อเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมาย พร้อมทางที่ทำให้สถานะของลูกชัดเจน

ลูกนอกสมรส คืออะไร ตามกฎหมาย

ลูกนอกสมรส คือ เด็กที่เกิดจากพ่อแม่ซึ่งไม่ได้สมรสกันตามกฎหมาย ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1546 บัญญัติว่า "เด็กเกิดจากหญิงที่มิได้มีการสมรสกับชาย ให้ถือว่าเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของหญิงนั้น เว้นแต่จะมีกฎหมายบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น" ความหมายคือ ในความสัมพันธ์กับแม่ ลูกนอกสมรสมีฐานะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายตั้งแต่เกิด ไม่ต้องทำอะไรเพิ่ม

ฝั่งพ่อต่างออกไป ป.พ.พ. มาตรา 1547 กำหนดว่าเด็กจะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อ "ต่อเมื่อบิดามารดาได้สมรสกันในภายหลังหรือบิดาได้จดทะเบียนว่าเป็นบุตรหรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร" ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือ เชื่อว่าการมีชื่อพ่อในสูติบัตรทำให้ลูกเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อแล้ว ซึ่งไม่ใช่ ชื่อพ่อในทะเบียนคนเกิดเป็นเพียงหลักฐานที่อาจใช้ในคดีฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตร เมื่อมีหลักฐานว่าพ่อเป็นผู้แจ้งเกิดหรือรู้เห็นยินยอมในการแจ้ง

สิทธิของลูกนอกสมรสมีอะไรบ้าง ก่อนและหลังพ่อเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมาย

เรื่องต่อแม่ต่อพ่อ ก่อนเข้า 3 ทางตามมาตรา 1547ต่อพ่อ หลังเข้า 3 ทาง
ค่าเลี้ยงดูแม่มีหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษา (มาตรา 1564)โดยหลักหน้าที่ตามมาตรา 1564 ยังไม่เกิดต่อพ่อในทางกฎหมายเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูได้ (มาตรา 1564 และ 1598/38)
มรดกเป็นทายาทโดยธรรมลำดับผู้สืบสันดานของแม่เสมอถ้าพ่อรับรองแล้ว ถือเป็นผู้สืบสันดานของพ่อ (มาตรา 1627) ต้องพิสูจน์การรับรองเป็นผู้สืบสันดานของพ่อ
นามสกุลกรณีบิดาไม่ปรากฏ มีสิทธิใช้ชื่อสกุลของแม่ (มาตรา 1561)ต้องดูเงื่อนไขเป็นรายกรณีมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของพ่อ (มาตรา 1561)
อำนาจปกครองแม่เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองคนเดียวจนกว่าพ่อจะเข้า 3 ทางพ่อไม่มีอำนาจปกครองโดยหลักพ่อแม่ใช้ร่วมกัน (มาตรา 1566) เว้นแต่มีการแจ้งหรือคำพิพากษาว่าพ่อไม่สมควร

ค่าเลี้ยงดูลูกนอกสมรส เรียกจากพ่อได้เมื่อไร

เรียกตามกฎหมายได้เมื่อพ่อเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายแล้ว ป.พ.พ. มาตรา 1564 กำหนดว่า "บิดามารดาจำต้องอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรในระหว่างที่เป็นผู้เยาว์" และมาตรา 1598/38 ให้ศาลกำหนดค่าอุปการะเลี้ยงดูโดยคำนึงถึงความสามารถของผู้ให้ ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์ ถ้าพ่อยังไม่ได้เข้าทางใดทางหนึ่งในสามทาง การเรียกค่าเลี้ยงดูผ่านศาลจึงมักต้องเริ่มจากทำให้ความเป็นบิดาชัดเจนก่อน

เมื่อศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร มาตรา 1557 ให้การเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายมีผลนับแต่วันที่เด็กเกิด แต่จะอ้างให้เสื่อมสิทธิของบุคคลภายนอกที่ทำการโดยสุจริตในระหว่างนั้นไม่ได้ ในทางปฏิบัติจึงอาจขอค่าอุปการะเลี้ยงดูรวมไปในคดีฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตร และอาจขอค่าเลี้ยงดูย้อนหลังได้ ทั้งนี้ศาลจะพิจารณาตามข้อเท็จจริงของแต่ละคดี

ลูกนอกสมรสรับมรดกพ่อได้ไหม

ได้ ถ้าพ่อรับรองแล้ว ป.พ.พ. มาตรา 1627 บัญญัติว่า "บุตรนอกกฎหมายที่บิดาได้รับรองแล้วและบุตรบุญธรรมนั้น ให้ถือว่าเป็นผู้สืบสันดาน เหมือนกับบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย" และผู้สืบสันดานเป็นทายาทโดยธรรมลำดับแรกตามมาตรา 1629 คำว่า "รับรองแล้ว" ไม่ได้จำกัดเฉพาะการจดทะเบียน ศาลอาจถือว่าพ่อรับรองแล้วจากพฤติการณ์ เช่น ให้ลูกใช้นามสกุล ส่งเสียเลี้ยงดู หรือแสดงต่อคนทั่วไปว่าเป็นลูก แต่ฝ่ายลูกต้องพิสูจน์ รายละเอียดอยู่ใน ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้ว มีสิทธิรับมรดกพ่อไหม

ถ้าพ่อเสียชีวิตไปแล้วโดยยังไม่ได้เป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมาย มาตรา 1558 ยังเปิดทางให้ยื่นต่อศาลขอให้รับเด็กเป็นบุตรของผู้ตายได้ ถ้าทำภายในกำหนดอายุความมรดก ซึ่งมาตรา 1754 วางหลักไว้หนึ่งปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่ทายาทโดยธรรมรู้หรือควรได้รู้ถึงความตาย ถ้าศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร เด็กมีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม วิธีการยื่นและการนับเวลาในกรณีนี้ซับซ้อน ควรปรึกษาทนายโดยเร็ว

อำนาจปกครองและนามสกุลหลังพ่อรับรอง

เมื่อพ่อเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายแล้ว ลูกอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดาตามมาตรา 1566 ถ้าพ่อแม่แยกกันอยู่ เรื่องใครใช้อำนาจปกครองอาจต้องให้ศาลสั่ง ควรปรึกษาทนาย ส่วนนามสกุล ตามคู่มือกรมการปกครอง การเปลี่ยนชื่อสกุลกรณีรับรองบุตรเป็นคำขอแยกต่างหาก จึงควรสอบถามสำนักทะเบียนเรื่องการยื่นเปลี่ยนชื่อสกุลอีกขั้นหนึ่ง ประเด็นความยินยอมเรื่องนามสกุลลูกอ่านต่อได้ที่ เปลี่ยนนามสกุลลูก ต้องให้อีกฝ่ายยินยอมหรือไม่ และภาพรวมอำนาจปกครองใน อำนาจปกครองบุตร สิทธิและหน้าที่พ่อแม่ต่อลูก

ทางเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อ ทำได้อย่างไร

ทางที่หนึ่ง พ่อแม่สมรสกันภายหลัง เมื่อจดทะเบียนสมรสกัน เด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อตามมาตรา 1547

ทางที่สอง พ่อจดทะเบียนรับรองบุตร มาตรา 1548 ให้พ่อจดทะเบียนได้ต่อเมื่อได้รับความยินยอมของเด็กและแม่ ถ้าเด็กหรือแม่ไม่มาให้ความยินยอมต่อหน้านายทะเบียน นายทะเบียนจะแจ้งไป และถ้าไม่คัดค้านหรือไม่ให้ความยินยอมภายในหกสิบวัน (หนึ่งร้อยแปดสิบวันถ้าอยู่นอกประเทศ) กฎหมายสันนิษฐานว่าไม่ยินยอม ถ้าคัดค้าน ไม่ยินยอม หรือไม่อาจให้ความยินยอมได้ การจดทะเบียนต้องมีคำพิพากษาของศาล นอกจากนี้แม่หรือเด็กยังแจ้งให้นายทะเบียนบันทึกว่าพ่อไม่สมควรใช้อำนาจปกครองบางส่วนหรือทั้งหมดได้ภายในเวลาที่กฎหมายกำหนด (มาตรา 1549) เอกสารและขั้นตอนที่อำเภออยู่ใน จดทะเบียนรับรองบุตร ใช้เอกสารอะไรบ้าง

ทางที่สาม ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร มาตรา 1555 วางข้อสันนิษฐานเจ็ดกรณีในคดีฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตร เช่น มีเอกสารของพ่อแสดงว่าเด็กเป็นบุตร ทะเบียนคนเกิดระบุว่าเป็นบุตรโดยมีหลักฐานว่าพ่อเป็นผู้แจ้งหรือรู้เห็นยินยอม พ่อแม่อยู่กินกันอย่างเปิดเผยในระยะที่อาจตั้งครรภ์ได้ หรือมีพฤติการณ์ที่รู้กันทั่วไปตลอดมาว่าเป็นบุตร เช่น พ่อให้การศึกษา อุปการะเลี้ยงดู หรือยอมให้ใช้ชื่อสกุลของตน แต่ถ้าปรากฏว่าชายนั้นไม่อาจเป็นพ่อของเด็กได้ ศาลจะยกฟ้อง

ฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตร ใครฟ้อง และต้องฟ้องภายในเมื่อไร

ตามมาตรา 1556 ถ้าเด็กอายุยังไม่ครบสิบห้าปี ผู้แทนโดยชอบธรรมของเด็ก ซึ่งโดยปกติคือแม่ เป็นผู้ฟ้องแทน ถ้าไม่มีผู้แทนหรือผู้แทนทำหน้าที่ไม่ได้ ญาติสนิทหรืออัยการขอให้ศาลตั้งผู้แทนเฉพาะคดีได้ เมื่อเด็กอายุสิบห้าปีบริบูรณ์ เด็กต้องฟ้องเอง โดยไม่ต้องได้ความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรม เด็กฟ้องได้ตลอดช่วงที่ยังเป็นผู้เยาว์ แต่เมื่อบรรลุนิติภาวะแล้วต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่วันบรรลุนิติภาวะ

การฟ้องชายที่ยังไม่ได้เป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายเพื่อให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร เป็นช่องทางที่กฎหมายเปิดไว้ให้เด็กโดยตรง ส่วนข้อห้ามลูกฟ้องพ่อแม่ในกรณีอื่นมีหลักของตัวเอง อ่านได้ที่ คดีอุทลุม คืออะไร ลูกฟ้องพ่อแม่ได้ไหม

ในคดีลักษณะนี้ ศาลอาจสั่งให้ตรวจพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ เช่น ตรวจสารพันธุกรรม ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 128/1 การเก็บตัวอย่างเป็นสิทธิของบุคคลนั้นที่จะยินยอมหรือไม่ก็ได้ แต่ถ้าคู่ความฝ่ายใดไม่ยินยอม ไม่ให้ความร่วมมือ หรือขัดขวางการตรวจ กฎหมายให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าข้อเท็จจริงเป็นไปตามที่คู่ความฝ่ายตรงข้ามกล่าวอ้าง

ตัวอย่างสมมติ: พ่อหยุดส่งเสียหลังแยกทาง

ตัวอย่างสมมติ นางบีอยู่กินกับนายเออย่างเปิดเผยโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส มีลูกสาวหนึ่งคน นายเอให้ลูกใช้นามสกุลของตนและพาไปโรงเรียนเป็นประจำ ต่อมาทั้งสองแยกทางกัน นายเอหยุดส่งเสียและไม่ยอมจดทะเบียนรับรองบุตร นางบีจึงปรึกษาทนาย ทนายอธิบายว่านายเอยังไม่ได้เป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมาย การเรียกค่าเลี้ยงดูผ่านศาลจึงอาจต้องฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตรตามมาตรา 1555 โดยใช้หลักฐานว่าอยู่กินกันอย่างเปิดเผยและพฤติการณ์ที่นายเอแสดงต่อคนทั่วไปว่าเป็นลูก แล้วขอค่าอุปการะเลี้ยงดูไปพร้อมกัน

ผลของคดีขึ้นกับพยานหลักฐานและดุลพินิจของศาล ตัวอย่างนี้แสดงว่าหลักฐานที่สะสมตามปกติของชีวิตครอบครัว เช่น ภาพถ่าย ข้อความที่พ่อยอมรับว่าเป็นลูก หรือหลักฐานการส่งเสีย มีค่ามากเมื่อถึงเวลาต้องพิสูจน์ โดยต้องเป็นหลักฐานที่ได้มาโดยชอบ

สิ่งที่ควรทำทันทีเพื่อรักษาสิทธิของลูก

  1. เก็บหลักฐานที่มีอยู่ สูติบัตร ภาพถ่าย ข้อความ เอกสารที่พ่อลงชื่อ และหลักฐานการโอนเงินเลี้ยงดู
  2. คุยเรื่องจดทะเบียนรับรองบุตร ถ้าพ่อเต็มใจ ทางนี้เร็วและไม่ต้องขึ้นศาล
  3. ถ้าพ่อไม่ยอม ปรึกษาทนายเรื่องฟ้อง เพื่อประเมินว่าเข้าข้อสันนิษฐานข้อใด และควรขอค่าเลี้ยงดูไปพร้อมกันหรือไม่
  4. จับตากำหนดเวลา หลังลูกบรรลุนิติภาวะมีเวลาฟ้องหนึ่งปี และถ้าพ่อเสียชีวิตแล้วต้องคำนึงถึงอายุความมรดก
  5. อย่าหาหลักฐานด้วยวิธีที่อาจผิดกฎหมายหรือละเมิดความเป็นส่วนตัว เช่น แอบเข้าถึงโทรศัพท์หรือบัญชีของอีกฝ่าย

สิทธิของลูกนอกสมรสต่อแม่ชัดเจนตั้งแต่เกิด แต่สิทธิต่อพ่อขึ้นกับการทำให้ความเป็นบิดาชัดเจน และบางทางมีกำหนดเวลาที่ปล่อยไว้นานไม่ได้ หากคุณต้องการให้ช่วยประเมินว่าควรเริ่มจากจดทะเบียนรับรองหรือฟ้องต่อศาล และมีหลักฐานพอหรือไม่ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

พ่อมีชื่อในสูติบัตร ลูกเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อแล้วหรือยัง?

ยัง ป.พ.พ. มาตรา 1547 กำหนดไว้สามทางเท่านั้น คือ พ่อแม่สมรสกันภายหลัง พ่อจดทะเบียนรับรองบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร ชื่อพ่อในสูติบัตรเป็นเพียงหลักฐานที่อาจใช้ประกอบคดีฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตร

พ่อจดทะเบียนรับรองบุตรได้ไหม ถ้าแม่ไม่ยินยอม?

จดที่อำเภอฝ่ายเดียวไม่ได้ มาตรา 1548 กำหนดให้ต้องได้ความยินยอมของเด็กและแม่ ถ้าคัดค้าน ไม่ยินยอม หรือไม่อาจให้ความยินยอมได้ การจดทะเบียนต้องมีคำพิพากษาของศาล

ลูกนอกสมรสรับมรดกพ่อที่ไม่ได้จดทะเบียนรับรองได้ไหม?

อาจได้ ถ้าพิสูจน์ได้ว่าพ่อรับรองแล้ว เพราะมาตรา 1627 ให้บุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้วถือเป็นผู้สืบสันดาน และศาลอาจดูจากพฤติการณ์ เช่น การให้ใช้นามสกุลหรือส่งเสียเลี้ยงดู ภาระพิสูจน์อยู่ที่ฝ่ายลูก

ลูกอายุเกิน 20 ปีแล้ว ยังฟ้องให้พ่อรับเป็นบุตรได้ไหม?

ได้ภายในหนึ่งปีนับแต่วันบรรลุนิติภาวะตามมาตรา 1556 ถ้าพ้นกำหนดนี้อาจเสียสิทธิฟ้อง จึงควรปรึกษาทนายก่อนครบกำหนดหนึ่งปี

พ่อไม่ยอมตรวจดีเอ็นเอ ศาลจะทำอย่างไร?

การเก็บตัวอย่างต้องได้ความยินยอม เพราะ ป.วิ.พ. มาตรา 128/1 ถือเป็นสิทธิที่จะยินยอมหรือไม่ก็ได้ แต่ถ้าคู่ความฝ่ายใดไม่ยินยอมหรือขัดขวาง กฎหมายให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าข้อเท็จจริงเป็นไปตามที่ฝ่ายตรงข้ามกล่าวอ้าง

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ