เปลี่ยนนามสกุลลูกมาใช้ของแม่ หลังหย่าทำได้ไหม? ต้องให้พ่อยินยอมหรือไม่

หลังหย่า แม่หลายคนที่รับลูกมาเลี้ยงเองอยากให้ลูกใช้นามสกุลเดียวกับตน เพื่อให้เอกสารของลูกสอดคล้องกับคนที่ดูแลอยู่ทุกวัน คำถามที่ตามมาคือ เปลี่ยนนามสกุลลูกได้หรือไม่ ใครเป็นคนยื่น และต้องให้พ่อเซ็นยินยอมหรือเปล่า บทความนี้แยกให้เห็นว่าคำตอบขึ้นกับอะไร จุดไหนที่กฎหมายเขียนไว้ชัด และจุดไหนที่ยังต้องระวัง

ลูกต้องใช้นามสกุลพ่อหรือไม่ ตามกฎหมาย

ไม่ได้บังคับ นามสกุล หรือที่กฎหมายเรียกว่า "ชื่อสกุล" คือ ชื่อประจำวงศ์สกุล ตามพระราชบัญญัติชื่อบุคคล พ.ศ. 2505 ซึ่งกำหนดให้ผู้มีสัญชาติไทยต้องมีทั้งชื่อตัวและชื่อสกุล แต่หลักว่าลูกใช้นามสกุลของใครไม่ได้อยู่ในกฎหมายฉบับนั้น หลักนี้อยู่ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1561 ที่บัญญัติว่า "บุตรมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของบิดา" และในกรณีที่บิดาไม่ปรากฏ บุตรมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของมารดา

คำสำคัญคือคำว่า "สิทธิ" ความเห็นที่บันทึกของคณะกรรมการกฤษฎีกายกไว้อธิบายว่า พ่อจะห้ามไม่ให้ลูกใช้นามสกุลของพ่อไม่ได้ แต่ก็ไม่ได้เป็นการบังคับว่าลูกต้องใช้นามสกุลพ่อเท่านั้น สรุปได้ว่ากฎหมายให้ลูกมีสิทธิใช้นามสกุลพ่อ แต่ไม่ได้บังคับว่าต้องใช้ตลอดไป การเปลี่ยนมาใช้นามสกุลแม่จึงทำได้ในหลักการ ส่วนวิธีทำและความยินยอมเป็นอีกเรื่อง

อีกข้อที่ควรรู้คือ การหย่าไม่ได้เปลี่ยนนามสกุลของลูกให้เอง แม้แม่จะกลับไปใช้นามสกุลเดิมของตนแล้ว นามสกุลของลูกยังคงเดิมจนกว่าจะมีการยื่นคำขอเปลี่ยน เรื่องนามสกุลและคำนำหน้าของแม่เองหลังหย่าอธิบายไว้ใน หย่าแล้วต้องเปลี่ยนนามสกุลไหม คำนำหน้า บัตรประชาชน ทะเบียนบ้าน

ใครมีสิทธิยื่นขอเปลี่ยนนามสกุลลูกที่ยังเป็นผู้เยาว์

โดยหลักคือผู้ใช้อำนาจปกครองยื่นแทนลูก คณะกรรมการกฤษฎีกาเคยให้ความเห็นว่า คำขอเปลี่ยนชื่อสกุลเป็นการขอคำสั่งทางปกครองจากนายทะเบียน และผู้ที่จะดำเนินการในกระบวนการนี้ต้องบรรลุนิติภาวะ ผู้เยาว์จึงยื่นคำขอเปลี่ยนชื่อสกุลด้วยตนเองไม่ได้ ต้องให้ผู้ใช้อำนาจปกครองเป็นผู้ยื่นแทน หลักนี้ใช้แม้ลูกจะอายุ 15 ปีหรือโตพอจะบอกความต้องการของตัวเองได้แล้ว

อำนาจปกครอง คือ สิทธิและหน้าที่ของพ่อแม่ในการดูแลตัวและทรัพย์สินของลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ (อ่านภาพรวมได้ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร สิทธิและหน้าที่พ่อแม่ต่อลูก) ป.พ.พ. มาตรา 1567 ระบุสิทธิของผู้ใช้อำนาจปกครองไว้สี่ข้อ ได้แก่ กำหนดที่อยู่ของบุตร ทำโทษเพื่อว่ากล่าวสั่งสอนหรือปรับพฤติกรรมโดยไม่ทารุณหรือใช้ความรุนแรง ให้บุตรทำการงานตามสมควร และเรียกบุตรคืนจากผู้กักไว้โดยมิชอบ

ความเห็นของคณะกรรมการกฤษฎีกาถือว่าสิทธิตามมาตรา 1567 มีเพียงสี่ประการนี้ และไม่ได้รวมการเปลี่ยนนามสกุลของลูก ผลคือคำถามว่าแม่ที่เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียวเปลี่ยนนามสกุลลูกได้ตามลำพังทุกกรณีหรือไม่ ไม่มีบทกฎหมายตอบไว้ตรง ๆ คำตอบในแต่ละครอบครัวจึงขึ้นกับว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง และอีกฝ่ายคัดค้านหรือไม่

ต้องให้พ่อยินยอมหรือไม่ แยกตามสถานะครอบครัว

กฎหมายไม่ได้เขียนตรง ๆ ว่าต้องหรือไม่ต้องให้พ่อยินยอม ตารางนี้สรุปแนวทางที่ใช้ได้ในแต่ละสถานการณ์ โดยต้องเริ่มจากการดูว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองตามเอกสารจริง

สถานการณ์ผู้ใช้อำนาจปกครองแนวทาง
หย่าแล้ว ตกลงหรือศาลสั่งให้ใช้อำนาจปกครองร่วมกันพ่อและแม่ในทางปฏิบัติควรได้ความยินยอมของทั้งสองฝ่าย ในเรื่องที่คณะกรรมการกฤษฎีกาพิจารณา กรมการปกครองเห็นว่าต้องได้ความยินยอมของพ่อและแม่ก่อน
หย่าแล้ว บันทึกหลังทะเบียนหย่าหรือคำสั่งศาลให้แม่ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียวแม่แม่เป็นผู้ยื่นแทนลูกตามหลักของความเห็นกฤษฎีกา แต่ควรสอบถามสำนักทะเบียนก่อน และถ้าพ่อคัดค้านอาจกลายเป็นข้อพิพาท
หย่าแล้ว แต่ไม่ได้ตกลงเรื่องผู้ใช้อำนาจปกครองไว้ชัดต้องตรวจเอกสารการหย่าไม่ได้ทำให้อำนาจปกครองตกเป็นของแม่อัตโนมัติ ควรให้ทนายอ่านถ้อยคำในบันทึกก่อน
ไม่ได้จดทะเบียนสมรส และพ่อยังไม่ได้เป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายแม่คนเดียวแม่เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองและผู้แทนโดยชอบธรรมของลูก จึงเป็นผู้ยื่นแทน
พ่อเสียชีวิตแล้วแม่อำนาจปกครองอยู่กับแม่ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1566 แม่เป็นผู้ยื่นแทน

อย่าเชื่อทั้งคำว่า "ต้องให้พ่อเซ็นทุกกรณี" และ "ได้อำนาจปกครองแล้วไม่ต้องถามพ่อเลย" ทางที่ปลอดภัยคือตรวจเอกสาร ถามสำนักทะเบียน และถ้ามีความขัดแย้งให้ปรึกษาทนายก่อนยื่น

สำหรับลูกของพ่อแม่ที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส ประเด็นมักกลับด้าน คือพ่ออยากให้ลูกใช้นามสกุลของพ่อ เรื่องนี้มีเงื่อนไขของตัวเอง อ่านต่อได้ที่ ลูกนอกสมรสใช้นามสกุลพ่อได้ไหม ใครต้องยินยอม และสิทธิของลูกนอกสมรสโดยรวมใน ลูกนอกสมรส มีสิทธิอะไรบ้าง

ถ้าพ่อไม่ยินยอม ควรทำอย่างไร

เริ่มจากทางที่ไม่ต้องขึ้นศาล ในเรื่องที่คณะกรรมการกฤษฎีกาพิจารณา ข้อขัดข้องจบลงเมื่อพ่อแม่ตกลงกันได้ แล้วสำนักงานเขตจดทะเบียนให้

  1. ตรวจบันทึกหลังทะเบียนหย่าหรือคำพิพากษาว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง
  2. คุยกับพ่อโดยอธิบายเหตุผลที่เป็นประโยชน์ของลูก เช่น ความสะดวกในการเรียนและการเดินทาง ถ้าตกลงได้ ให้ทำหนังสือยินยอมที่พ่อลงชื่อเอง
  3. สอบถามสำนักทะเบียนที่ลูกมีชื่อในทะเบียนบ้านว่าต้องใช้หลักฐานใดในกรณีของคุณ
  4. ถ้ายังตกลงกันไม่ได้ ปรึกษาทนายเพื่อประเมินทางเลือก รวมถึงทางเลือกที่ไม่ต้องเปลี่ยนนามสกุล

หย่าที่อำเภอไปแล้ว จะไปแก้ให้แม่ใช้อำนาจปกครองคนเดียวได้ไหม

ไปแก้ที่อำเภอเองไม่ได้ คณะกรรมการกฤษฎีกาเคยให้ความเห็นว่า หลังจดทะเบียนหย่าแล้ว พ่อแม่ไม่อาจทำความตกลงกันเองเพื่อบันทึกเปลี่ยนเรื่องผู้ใช้อำนาจปกครองไว้ในบันทึกหลังทะเบียนการหย่าได้อีก ต้องให้ศาลชี้ขาด ป.พ.พ. มาตรา 1521 ให้ศาลมีอำนาจสั่งเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครองได้เมื่อผู้ใช้อำนาจปกครองประพฤติไม่สมควรหรือพฤติการณ์เปลี่ยนไป ศาลจะพิจารณาจากข้อเท็จจริงและประโยชน์ของลูกเป็นสำคัญ ไม่มีการรับประกันผล

ทางเลือกที่ไม่ต้องเปลี่ยนนามสกุล: ใช้นามสกุลเดิมของแม่เป็นชื่อรอง

ถ้าเป้าหมายคือให้ลูกมีนามสกุลของแม่ปรากฏในชื่อ โดยยังไม่แตะนามสกุลพ่อ พระราชบัญญัติชื่อบุคคลเปิดทางให้ตั้ง "ชื่อรอง" ซึ่งเป็นชื่อประกอบถัดจากชื่อตัว ตามมาตรา 6 ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 3 พ.ศ. 2548 ชื่อรองต้องไม่พ้องกับชื่อสกุลของบุคคลอื่น เว้นแต่กรณีที่บุตรใช้ชื่อสกุลเดิมของมารดาหรือบิดาเป็นชื่อรองของตน ทางนี้อาจลดความขัดแย้งได้ แต่โดยหลักยังต้องให้ผู้ใช้อำนาจปกครองยื่นแทนลูก ควรสอบถามขั้นตอนการขอตั้งชื่อรองที่สำนักทะเบียน

ขั้นตอนเปลี่ยนนามสกุลลูกที่สำนักทะเบียน มีอะไรบ้าง

ตามคู่มือของกรมการปกครอง การเปลี่ยนชื่อสกุลตามมารดาให้ยื่นคำขอแบบ ช.1 ต่อนายทะเบียนท้องที่ที่ลูกมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้าน คือสำนักงานเขตหรือที่ว่าการอำเภอ เมื่ออนุญาตแล้วจะได้หนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อสกุล (ช.5)

คู่มือระบุหลักฐานไว้แบบตัวอย่าง เช่น หนังสือสำคัญเกี่ยวกับชื่อสกุลที่จะใช้ หรือหลักฐานอื่นที่เกี่ยวข้อง และไม่ได้ระบุเอกสารเพิ่มสำหรับผู้เยาว์ไว้โดยเฉพาะ เช็กลิสต์ด้านล่างจึงเป็นคำแนะนำเพื่อลดการเดินทางซ้ำ ไม่ใช่ข้อกำหนดตายตัว

  • บัตรประจำตัวประชาชนของผู้ยื่นและของลูก (ถ้ามี)
  • ทะเบียนบ้านที่ลูกมีชื่ออยู่
  • สูติบัตรของลูก
  • หลักฐานว่าคุณเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง เช่น บันทึกหลังทะเบียนการหย่าหรือคำพิพากษา
  • หลักฐานชื่อสกุลของแม่ที่ลูกจะใช้
  • หนังสือยินยอมของอีกฝ่าย ถ้ามี

หลังเปลี่ยนแล้ว ถ้าลูกมีบัตรประจำตัวประชาชน ต้องยื่นขอมีบัตรใหม่ภายในหกสิบวันนับแต่วันที่แก้ไขชื่อสกุลในทะเบียนบ้าน ตามคู่มือกรมการปกครอง แล้วแจ้งโรงเรียนและธนาคารให้ข้อมูลตรงกัน ถ้าต้องการเปลี่ยนชื่อตัวของลูกไปพร้อมกัน ดูหลักเกณฑ์ได้ใน เปลี่ยนชื่อลูก ต้องใช้อะไรบ้าง ใครมีสิทธิยื่น

เปลี่ยนนามสกุลลูกแล้ว มีผลต่อความเป็นพ่อลูกหรือไม่

ไม่มีผลต่อสิทธิและหน้าที่ระหว่างพ่อกับลูกตามกฎหมาย เพราะสิทธิหน้าที่เหล่านั้นผูกกับความเป็นบิดามารดากับบุตร ไม่ได้ผูกกับนามสกุล ป.พ.พ. มาตรา 1564 กำหนดให้บิดามารดาจำต้องอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรในระหว่างที่เป็นผู้เยาว์ และมาตรา 1584/1 ให้บิดาหรือมารดามีสิทธิติดต่อกับบุตรได้ตามควรแก่พฤติการณ์ ไม่ว่าใครจะเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง การเปลี่ยนนามสกุลจึงไม่ใช่เหตุให้พ่อพ้นหน้าที่ส่งเสีย

ถ้าแม่สมรสใหม่และอยากให้ลูกใช้นามสกุลของพ่อเลี้ยง ต้องรู้ก่อนว่าคู่สมรสใหม่ไม่ได้อำนาจปกครองลูกติด (ป.พ.พ. มาตรา 1568) ทางหนึ่งที่ทำให้ลูกมีสิทธิใช้นามสกุลพ่อเลี้ยงตามกฎหมายอย่างชัดเจนคือการรับเป็นบุตรบุญธรรม ซึ่งมีเงื่อนไข ความยินยอมหลายฝ่าย และอาจกระทบอำนาจปกครองของแม่ อ่านต่อที่ บุตรบุญธรรมใช้นามสกุลใคร

ตัวอย่างสมมติ: แม่ได้อำนาจปกครองคนเดียว แต่พ่อคัดค้าน

ตัวอย่างสมมติ นางบีและนายเอจดทะเบียนหย่าโดยความยินยอม บันทึกหลังทะเบียนการหย่าระบุว่านางบีเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรสาวอายุ 9 ปีแต่ผู้เดียว สองปีต่อมานางบีอยากให้ลูกใช้นามสกุลของตน เมื่อนายเอรู้ก็แจ้งว่าไม่ยินยอม นางบีจึงนำบันทึกหลังทะเบียนการหย่าไปสอบถามสำนักทะเบียนก่อนยื่น และปรึกษาทนายเพื่อประเมินว่าถ้ายื่นแล้วนายเอโต้แย้งจะเกิดอะไรขึ้น

ทนายอาจแนะนำให้เจรจาโดยชี้ประโยชน์ของลูก หรือใช้นามสกุลเดิมของแม่เป็นชื่อรองก่อน ตัวอย่างนี้แสดงว่าการเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียวทำให้นางบียื่นแทนลูกได้ แต่ไม่ได้ทำให้ข้อโต้แย้งหายไป ผลจริงขึ้นกับนายทะเบียนและข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเรื่องเปลี่ยนนามสกุลลูก

  • เชื่อว่ากฎหมายบังคับให้ลูกใช้นามสกุลพ่อ ป.พ.พ. มาตรา 1561 ให้เป็นสิทธิ ไม่ใช่หน้าที่ และพระราชบัญญัติชื่อบุคคลไม่มีมาตรากำหนดนามสกุลของลูก
  • ให้ลูกอายุ 15 ไปยื่นเอง ตามความเห็นของคณะกรรมการกฤษฎีกา ผู้เยาว์ยื่นเองไม่ได้ ผู้ใช้อำนาจปกครองต้องยื่นแทน
  • หย่าแล้วไปแก้ข้อตกลงอำนาจปกครองที่อำเภอ หลังจดทะเบียนหย่าแล้วต้องให้ศาลสั่ง
  • ใช้หนังสือยินยอมที่อีกฝ่ายไม่ได้ลงชื่อจริง นอกจากคำขออาจไม่มีผล ยังเสี่ยงต่อความรับผิดทางกฎหมายด้วย
  • เข้าใจว่าเปลี่ยนนามสกุลแล้วพ่อหมดหน้าที่ หน้าที่อุปการะเลี้ยงดูและสิทธิติดต่อลูกยังอยู่

ถ้าครอบครัวของคุณตกลงกันได้ การเปลี่ยนนามสกุลลูกเป็นงานทะเบียนที่ไม่ซับซ้อน แต่ถ้าอำนาจปกครองยังไม่ชัด หรือพ่อคัดค้าน ควรให้ทนายอ่านบันทึกหลังทะเบียนการหย่าหรือคำพิพากษาก่อนตัดสินใจยื่น เพื่อเลือกทางที่ลดความขัดแย้งและไม่กระทบสิทธิของลูก หากต้องการให้ช่วยประเมิน ติดต่อสำนักงาน พร้อมเอกสารการหย่าและทะเบียนบ้านของลูก

คำถามที่พบบ่อย

ลูกอายุ 15 ปีแล้ว ไปขอเปลี่ยนนามสกุลเองได้ไหม?

ไม่ได้ตามความเห็นของคณะกรรมการกฤษฎีกา เพราะผู้ที่ดำเนินการในกระบวนการพิจารณาทางปกครองต้องบรรลุนิติภาวะ ผู้ใช้อำนาจปกครองจึงต้องยื่นแทน เมื่อลูกบรรลุนิติภาวะแล้ว ลูกยื่นคำขอได้เอง

พ่อไม่เคยส่งเสียเลี้ยงดู แม่เปลี่ยนนามสกุลลูกได้ทันทีหรือไม่?

ไม่ได้โดยอัตโนมัติ กฎหมายไม่ได้ผูกเรื่องนามสกุลลูกไว้กับการส่งเสีย คำตอบยังขึ้นกับว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองตามบันทึกการหย่าหรือคำสั่งศาล ส่วนค่าเลี้ยงดูที่ค้างเป็นเรื่องที่เรียกร้องแยกต่างหากได้

เปลี่ยนนามสกุลลูกแล้ว พ่อยังต้องจ่ายค่าเลี้ยงดูไหม?

ยังต้องจ่าย ป.พ.พ. มาตรา 1564 กำหนดหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูไว้ที่บิดามารดา ไม่ได้ขึ้นกับนามสกุลของลูก และพ่อยังมีสิทธิติดต่อลูกได้ตามควรแก่พฤติการณ์ตามมาตรา 1584/1

แม่กลับไปใช้นามสกุลเดิมหลังหย่า นามสกุลลูกเปลี่ยนตามอัตโนมัติไหม?

ไม่เปลี่ยนตาม นามสกุลของแม่กับของลูกเป็นคนละรายการในทะเบียน ถ้าต้องการให้ลูกใช้นามสกุลแม่ ผู้ใช้อำนาจปกครองต้องยื่นคำขอเปลี่ยนชื่อสกุลของลูกต่อนายทะเบียนแยกต่างหาก

ลูกจะใช้นามสกุลพ่อเลี้ยงได้อย่างไร?

ทางที่ชัดเจนที่สุดคือการให้พ่อเลี้ยงรับลูกเป็นบุตรบุญธรรม ซึ่งทำให้ลูกมีสิทธิใช้นามสกุลของผู้รับ เพราะคู่สมรสใหม่ของแม่ไม่ได้อำนาจปกครองลูกติด การรับลูกที่ยังเป็นผู้เยาว์เป็นบุตรบุญธรรมต้องผ่านขั้นตอนตามกฎหมายและความยินยอมหลายฝ่าย และอาจกระทบอำนาจปกครองของแม่ ควรปรึกษาทนายก่อนเริ่ม

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ