หย่ากับเจ้าของธุรกิจ หุ้นบริษัทเป็นสินสมรสไหม? เงินปันผล กิจการ และการแบ่งเมื่อหย่า

เมื่อคู่สมรสฝ่ายหนึ่งเป็นเจ้าของกิจการ การหย่ามักไม่จบแค่เรื่องบ้านกับรถ คำถามที่ตามมาคือหุ้นในบริษัทต้องแบ่งไหม เงินปันผลที่ได้ทุกปีเป็นของใคร ที่ดินและเครื่องจักรของบริษัทนับรวมด้วยหรือเปล่า และร้านที่ไม่ได้จดทะเบียนจะแบ่งอย่างไร บทความนี้อธิบายหลักกฎหมายไทยทีละเรื่อง พร้อมจุดที่ยังต้องอาศัยการวิเคราะห์ของทนายเป็นรายคดี

หุ้นบริษัทเป็นสินสมรสไหม

เป็นได้ ถ้าได้มาระหว่างสมรส หุ้น คือส่วนแบ่งในทุนของบริษัท ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1096 อธิบายว่าบริษัทจำกัดแบ่งทุนเป็นหุ้นมูลค่าเท่ากัน และผู้ถือหุ้นรับผิดจำกัดเพียงจำนวนที่ยังส่งใช้ไม่ครบ หุ้นจึงเป็นทรัพย์สินอย่างหนึ่งของผู้ถือหุ้น และนำหลักสินสมรสกับสินส่วนตัวมาใช้ได้ตามปกติ ชื่อผู้ถือหุ้นในทะเบียนไม่ใช่ตัวตัดสินว่าเป็นสินสมรสหรือไม่ สิ่งที่ตัดสินคือหุ้นนั้นได้มาเมื่อไรและด้วยเงินอะไร

กรณีสถานะโดยหลักฐานกฎหมาย
หุ้นที่ถืออยู่ก่อนสมรสสินส่วนตัวป.พ.พ. มาตรา 1471 (1)
หุ้นที่ได้รับมรดก หรือมีคนให้โดยเสน่หาระหว่างสมรสสินส่วนตัว เว้นแต่พินัยกรรมหรือหนังสือยกให้ระบุว่าเป็นสินสมรสป.พ.พ. มาตรา 1471 (3), 1474 (2)
หุ้นที่ซื้อระหว่างสมรสด้วยรายได้ระหว่างสมรสสินสมรส แม้อยู่ในชื่อฝ่ายเดียวป.พ.พ. มาตรา 1474 (1)
หุ้นที่ซื้อด้วยเงินจากการขายสินส่วนตัวสินส่วนตัว ถ้าพิสูจน์ที่มาของเงินได้ป.พ.พ. มาตรา 1472
เงินปันผลระหว่างสมรสจากหุ้นที่เป็นสินสมรสสินสมรสป.พ.พ. มาตรา 1474 (1)
เงินปันผลระหว่างสมรสจากหุ้นที่เป็นสินส่วนตัวอาจเป็นสินสมรสในฐานะดอกผลป.พ.พ. มาตรา 1474 (3) และมาตรา 148
หุ้นเพิ่มทุน หรือมูลค่าหุ้นที่สูงขึ้นระหว่างสมรสต้องดูข้อเท็จจริงเป็นรายคดียังไม่มีหลักที่ใช้ได้กับทุกกรณี

ถ้าพิสูจน์ไม่ได้ว่าหุ้นเป็นสินส่วนตัว มาตรา 1474 วรรคท้ายให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าเป็นสินสมรส ฝ่ายที่อ้างว่าหุ้นเป็นของตนคนเดียวจึงควรเก็บหลักฐานวันที่ได้หุ้นมาและที่มาของเงิน ส่วนหลักแยกสินสมรสกับสินส่วนตัวโดยทั่วไป ดู สินสมรส สินส่วนตัว ต่างกันอย่างไร

ทรัพย์ของบริษัทเป็นสินสมรสหรือไม่

ไม่เป็น ป.พ.พ. มาตรา 1015 กำหนดว่าห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทที่จดทะเบียนแล้วเป็นนิติบุคคลต่างหากจากผู้ถือหุ้น ที่ดิน อาคาร เครื่องจักร สต็อกสินค้า และเงินในบัญชีของบริษัทจึงเป็นของบริษัท ไม่ใช่ของคู่สมรสที่ถือหุ้น สิ่งที่อาจนำมาแบ่งในคดีหย่าคือหุ้น ซึ่งมูลค่าของหุ้นสะท้อนทรัพย์และหนี้ของบริษัทอีกชั้นหนึ่ง

หลักนี้ทำงานได้ทั้งสองทาง ด้านหนึ่ง คุณจะขอให้ศาลแบ่งที่ดินของบริษัทโดยตรงไม่ได้ อีกด้านหนึ่ง หนี้ของบริษัทจำกัดก็ไม่ใช่หนี้ส่วนตัวของคู่สมรส เว้นแต่มีการค้ำประกันหรือรับผิดเป็นส่วนตัว แต่ถ้ากิจการเป็นห้างหุ้นส่วนที่จดทะเบียน และคู่สมรสเป็นหุ้นส่วนจำพวกไม่จำกัดความรับผิด เมื่อห้างผิดนัด เจ้าหนี้ของห้างอาจเรียกให้หุ้นส่วนชำระหนี้ได้ตามมาตรา 1070 และ 1077 ควรให้ทนายตรวจรูปแบบกิจการก่อน ถ้ามีข้อเท็จจริงว่าบริษัทถูกใช้เป็นเพียงที่พักทรัพย์ของครอบครัวเพื่อหลบการแบ่ง เรื่องนี้ต้องให้ทนายวิเคราะห์จากเอกสารจริง ไม่ควรสรุปเอง

เงินปันผล เงินเดือน และโบนัสจากบริษัทเป็นของใคร

เงินปันผล คือส่วนแบ่งกำไรที่บริษัทจ่ายให้ผู้ถือหุ้น ป.พ.พ. มาตรา 148 นิยามดอกผลนิตินัยว่าเป็นทรัพย์หรือประโยชน์ที่ได้มาเป็นครั้งคราวแก่เจ้าของทรัพย์จากผู้อื่นเพื่อการที่ได้ใช้ทรัพย์นั้น และมาตรา 1474 (3) ให้ดอกผลของสินส่วนตัวเป็นสินสมรส โดยหลัก เงินปันผลที่ได้ระหว่างสมรสจึงอาจเป็นสินสมรส แม้ตัวหุ้นจะเป็นสินส่วนตัว แต่การวินิจฉัยในคดีจริงขึ้นกับลักษณะของเงินที่ได้รับ จึงควรให้ทนายตรวจเอกสารการจ่ายปันผลประกอบ

เงินเดือน โบนัส และค่าตอบแทนกรรมการที่คู่สมรสได้รับระหว่างสมรส เป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมรสตามมาตรา 1474 (1) ส่วนกำไรที่บริษัทยังไม่ได้แบ่งจ่ายยังเป็นของบริษัท ถ้าคุณเห็นว่ามีการงดจ่ายปันผลหรือลดเงินเดือนตัวเองผิดปกติในช่วงก่อนหย่า ให้เก็บข้อมูลไว้และปรึกษาทนายว่ามีเครื่องมือใดที่เหมาะกับข้อเท็จจริง

ร้านค้าหรือกิจการที่ไม่ได้จดทะเบียนนิติบุคคล

กิจการที่ไม่ได้จดทะเบียนเป็นบริษัทหรือห้างหุ้นส่วน เช่น ร้านอาหาร ร้านขายของออนไลน์ หรือฟาร์มที่คู่สมรสทำกันเอง ไม่มีฐานะเป็นนิติบุคคลแยกต่างหาก ทรัพย์และกำไรที่เกิดจากกิจการระหว่างสมรสจึงพิจารณาตามหลักสินสมรสโดยตรง ข้อยกเว้นที่ควรรู้คือเครื่องมือเครื่องใช้ที่จำเป็นในการประกอบอาชีพของคู่สมรสฝ่ายใดเป็นสินส่วนตัวตามมาตรา 1471 (2) ซึ่งหมายถึงเครื่องมือที่จำเป็นต่ออาชีพของบุคคลนั้น ไม่ได้หมายถึงทรัพย์ทุกอย่างของกิจการ

หนี้ก็ต้องดูด้วย มาตรา 1490 (3) ให้หนี้ที่เกิดจากการงานที่คู่สมรสทำด้วยกันเป็นหนี้ร่วม และเมื่อการสมรสสิ้นสุด มาตรา 1535 ให้แบ่งความรับผิดในหนี้ร่วมตามส่วนเท่ากัน ถ้าคุณช่วยทำร้านมาตลอดแต่ไม่มีชื่อในเอกสารใดเลย ให้รวบรวมหลักฐานการทำงานร่วมกัน เช่น ข้อความสั่งของ บัญชีรายรับ และพยานบุคคล

แบ่งหุ้นและกิจการเมื่อหย่าทำอย่างไร

หลักคือแบ่งสินสมรสคนละส่วนเท่ากันตามมาตรา 1533 แต่หุ้นและกิจการแบ่งยากกว่าเงินฝาก เพราะต้องรู้มูลค่าก่อน ขั้นตอนโดยทั่วไปเป็นดังนี้

  1. ทำรายการหุ้นทั้งหมด จากเอกสารที่นายทะเบียนเก็บไว้ ซึ่งมาตรา 1020 ให้บุคคลทั่วไปขอตรวจหรือขอสำเนาได้ ส่วนทะเบียนผู้ถือหุ้นที่บริษัทเก็บไว้เอง ให้ขอผ่านศาลตามข้อ 4
  2. แยกหุ้นแต่ละก้อน ว่าได้มาก่อนหรือระหว่างสมรส และด้วยเงินอะไร
  3. ประเมินมูลค่า จากงบการเงิน ทรัพย์สิน หนี้สิน และกำไรของบริษัท บางคดีต้องอาศัยผู้มีความรู้ด้านบัญชีหรือการประเมินมูลค่า
  4. ขอเอกสารผ่านศาล ถ้าอีกฝ่ายไม่ยอมเปิดเผย ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 123 ให้ขอศาลสั่งให้คู่ความหรือบุคคลภายนอกส่งต้นฉบับเอกสารได้
  5. เลือกวิธีแบ่ง ตามตารางด้านล่าง ซึ่งเป็นแนวทางเดียวกับการแบ่งทรัพย์ระหว่างเจ้าของรวมตามมาตรา 1364
วิธีแบ่งข้อดีข้อควรระวัง
โอนหุ้นให้คนละครึ่งไม่ต้องหาเงินก้อนมาชดเชยทั้งสองฝ่ายยังเป็นผู้ถือหุ้นร่วมกัน และข้อบังคับบริษัทอาจจำกัดการโอนหุ้นระบุชื่อตามมาตรา 1129
ฝ่ายหนึ่งเก็บหุ้นทั้งหมด แล้วชดเชยเงินให้อีกฝ่ายกิจการเดินต่อได้ ตัดความสัมพันธ์ทางธุรกิจต้องตกลงหรือพิสูจน์มูลค่าหุ้นให้ได้ และผู้ชดเชยต้องมีเงินพอ
ขายหุ้นแล้วแบ่งเงินตัวเลขชัด แบ่งง่ายหุ้นบริษัทครอบครัวมักหาผู้ซื้อยาก และราคาขายอาจต่ำกว่ามูลค่าจริง

การโอนหุ้นระบุชื่อต้องทำเป็นหนังสือ ลงชื่อผู้โอนและผู้รับโอน และมีพยานอย่างน้อยหนึ่งคน มิฉะนั้นเป็นโมฆะ และใช้ยันบริษัทหรือบุคคลภายนอกไม่ได้จนกว่าจะจดแจ้งในทะเบียนผู้ถือหุ้นตามมาตรา 1129 ข้อตกลงหรือคำพิพากษาเรื่องหุ้นจึงควรกำหนดขั้นตอนการโอนให้ชัด

ป้องกันไม่ให้หุ้นถูกโอนระหว่างคดีได้อย่างไร

ต้องแยกการขายกับการยกให้ ป.พ.พ. มาตรา 1476 ไม่ได้ระบุการขายหุ้นไว้ ผู้ถือหุ้นจึงมักขายหุ้นในชื่อตนได้เองโดยไม่ต้องได้รับความยินยอม แต่ถ้าเป็นการยกหุ้นให้ผู้อื่นโดยเสน่หา เช่น โอนให้ญาติโดยไม่มีค่าตอบแทน การให้โดยเสน่หาต้องได้รับความยินยอมตามมาตรา 1476 (5) และคุณอาจฟ้องเพิกถอนได้ตามมาตรา 1480 ภายในหนึ่งปีนับแต่วันที่รู้เหตุ และไม่เกินสิบปีนับแต่วันโอน กำหนดนี้นับไปเรื่อย ๆ แม้คดีหย่ายังไม่เริ่ม จึงไม่ควรรอ นอกจากนั้นยังมีเครื่องมืออื่นดังนี้

  • มาตรา 1534 ถ้าหุ้นที่เป็นสินสมรสถูกโอนไปเพื่อประโยชน์ตนฝ่ายเดียวหรือเพื่อให้คุณเสียหาย ให้ถือเสมือนหุ้นยังมีอยู่เพื่อแบ่ง และให้ผู้โอนชดใช้จากส่วนของตนหรือสินส่วนตัว
  • ป.วิ.พ. มาตรา 254 ขอให้ศาลมีคำสั่งห้ามโอน ขาย หรือจำหน่ายหุ้นที่พิพาทไว้ก่อนพิพากษา
  • ป.วิ.พ. มาตรา 264 คู่ความอาจขอให้ศาลกำหนดวิธีคุ้มครอง เช่น ให้นำเงินที่พิพาทมาวางศาล หรือตั้งผู้จัดการหรือผู้รักษาทรัพย์ของห้างร้านที่พิพาท ศาลจะพิจารณาตามความจำเป็นของคดี

วิธีตรวจหาและติดตามทรัพย์ที่ถูกโยกย้ายในภาพรวม อยู่ใน คู่สมรสซ่อนทรัพย์ก่อนหย่า ทำอย่างไร

ตัวอย่างสมมติ: หุ้นบริษัทครอบครัวของนายเอ

ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ นายเอได้รับหุ้นบริษัทของครอบครัว 1,000 หุ้นเป็นมรดกก่อนแต่งงานกับนางบี ระหว่างสมรส นายเอซื้อหุ้นเพิ่มอีก 500 หุ้นด้วยเงินเดือนของตน และได้รับเงินปันผลทุกปีเข้าบัญชีส่วนตัว เมื่อนางบีฟ้องหย่า หุ้น 1,000 หุ้นแรกเป็นสินส่วนตัวของนายเอตามมาตรา 1471 หุ้น 500 หุ้นที่ซื้อระหว่างสมรสเป็นสินสมรสตามมาตรา 1474 (1) และเงินปันผลที่ได้ระหว่างสมรสอาจเป็นสินสมรสตามมาตรา 1474 (3)

ก่อนยื่นฟ้องไม่นาน นายเอโอนหุ้น 500 หุ้นให้พี่ชายโดยไม่มีค่าตอบแทน นางบีจึงฟ้องพี่ชายเข้ามาในคดีเพื่อขอเพิกถอนการให้ตามมาตรา 1480 ภายในหนึ่งปีนับแต่วันที่รู้ ขอให้นับหุ้นเป็นสินสมรสตามมาตรา 1534 เป็นอีกทางหนึ่ง และขอคำสั่งห้ามโอนหุ้นที่เหลือไว้ก่อนพิพากษา ทนายของนางบียังขอให้ศาลสั่งให้บริษัทส่งงบการเงินและทะเบียนผู้ถือหุ้นเพื่อประเมินมูลค่าหุ้น ผลของคดีขึ้นกับพยานหลักฐานและการพิจารณาของศาล แต่การแยกหุ้นเป็นก้อนตามที่มาทำให้ข้อพิพาทแคบลงและชัดขึ้น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย และเอกสารที่ควรเตรียม

  • คิดว่าทรัพย์ของบริษัทแบ่งได้โดยตรง แล้วตั้งคำขอผิดตั้งแต่ต้น
  • คิดว่าหุ้นที่มีก่อนแต่งงานไม่ต้องคิดอะไรเลย ทั้งที่เงินปันผลระหว่างสมรสอาจต้องแบ่ง
  • ไม่ได้ขอเอกสารบัญชีของบริษัท จึงไม่มีฐานประเมินมูลค่าหุ้น
  • รอให้หย่าเสร็จก่อนค่อยดูเรื่องหุ้น ระหว่างนั้นหุ้นถูกโอนหรือเพิ่มทุนจนสัดส่วนเปลี่ยน

เอกสารที่ควรนำไปพบทนาย ได้แก่ ชื่อบริษัทและเลขทะเบียนนิติบุคคล สำเนาเอกสารบริษัทจากนายทะเบียน ใบหุ้นหรือหลักฐานการซื้อหุ้น หลักฐานการรับเงินปันผล สลิปเงินเดือนหรือค่าตอบแทนกรรมการ และหลักฐานว่าหุ้นก้อนใดได้มาเมื่อไร ถ้ายังไม่ได้ทำรายการทรัพย์ทั้งหมด เริ่มจาก ก่อนฟ้องหย่าต้องเตรียมอะไร และอย่าลืมใส่คำขอเรื่องหุ้นให้ครบตาม ฟ้องหย่าต้องขออะไรบ้างในคำฟ้อง

คดีหย่าที่มีหุ้นหรือกิจการเกี่ยวข้อง ต้องอาศัยทั้งหลักครอบครัวและหลักกฎหมายบริษัท รวมถึงการอ่านเอกสารบัญชี หากต้องการให้ทนายช่วยแยกหุ้นแต่ละก้อนและวางแนวทางแบ่งให้เหมาะกับกิจการของคุณ ติดต่อสำนักงาน พร้อมเอกสารบริษัทที่มีอยู่ได้

คำถามที่พบบ่อย

คู่สมรสเป็นกรรมการบริษัทแต่ไม่ได้ถือหุ้น ต้องแบ่งอะไรไหม?

ตำแหน่งกรรมการไม่ใช่ทรัพย์สินที่แบ่งได้ แต่ค่าตอบแทน เงินเดือน หรือโบนัสที่ได้รับระหว่างสมรส และทรัพย์ที่ซื้อจากเงินนั้น เป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมรสตามมาตรา 1474 (1) จึงอาจเป็นสินสมรสที่ต้องแบ่ง

ขอให้ศาลแบ่งที่ดินของบริษัทได้ไหม?

ไม่ได้โดยตรง ที่ดินเป็นของบริษัทซึ่งเป็นนิติบุคคลต่างหากตามมาตรา 1015 สิ่งที่ขอแบ่งได้คือหุ้นที่เป็นสินสมรส มูลค่าที่ดินจะสะท้อนอยู่ในมูลค่าหุ้นนั้น

หุ้นที่ให้คนอื่นถือแทนคู่สมรส แบ่งได้หรือไม่?

อาจแบ่งได้ ถ้าพิสูจน์ได้ว่าแท้จริงหุ้นเป็นของคู่สมรสและได้มาด้วยเงินสินสมรส แต่ภาระพิสูจน์หนัก ต้องใช้หลักฐานการโอนเงิน เอกสารบริษัท และพยานบุคคล จึงควรให้ทนายวางแผนการขอเอกสารผ่านศาล

ฝ่ายที่ไม่ได้ทำธุรกิจต้องรับผิดหนี้บริษัทไหม?

โดยหลักไม่ต้อง ถ้าเป็นบริษัทจำกัด เพราะหนี้ของบริษัทเป็นหนี้ของนิติบุคคล ส่วนห้างหุ้นส่วนที่มีหุ้นส่วนไม่จำกัดความรับผิดมีหลักต่างออกไป แต่ถ้าคุณลงชื่อค้ำประกันไว้ หรือหนี้นั้นเป็นหนี้ร่วมของคู่สมรสตามมาตรา 1490 เช่น หนี้จากการงานที่ทำด้วยกัน คุณอาจต้องรับผิดตามสัญญาหรือตามกฎหมาย

มูลค่าหุ้นที่เพิ่มขึ้นระหว่างสมรสต้องแบ่งไหม?

ยังไม่มีคำตอบเดียวที่ใช้ได้ทุกกรณี ถ้าหุ้นเป็นสินสมรส มูลค่าทั้งหมดของหุ้นนำมาแบ่ง แต่ถ้าหุ้นเป็นสินส่วนตัวแล้วมูลค่าสูงขึ้นระหว่างสมรส ต้องดูข้อเท็จจริงและแนวคำพิพากษา ควรให้ทนายประเมินจากเอกสารบริษัท

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ