เมื่อคดีแพ่งใกล้จบ คำถามที่คนจำนวนมากกังวลไม่แพ้ผลคดีคือ ถ้าแพ้ จะต้องจ่ายค่าทนายของอีกฝ่ายด้วยหรือไม่ และถ้าอุทธรณ์ต่อจะเสี่ยงต้องจ่ายเพิ่มอีกเท่าไร บทความนี้อธิบายว่าค่าฤชาธรรมเนียมคืออะไร ค่าทนายที่ศาลสั่งต่างจากค่าจ้างทนายจริงอย่างไร ใครต้องรับผิดตามหลักกฎหมาย และควรชั่งน้ำหนักความเสี่ยงเรื่องค่าใช้จ่ายอย่างไรก่อนตัดสินใจอุทธรณ์
ค่าฤชาธรรมเนียม คืออะไร
ค่าฤชาธรรมเนียม คือ ค่าใช้จ่ายในการดำเนินคดีที่ศาลสั่งให้คู่ความฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งรับผิด ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 149 ได้แก่ ค่าธรรมเนียมศาล ค่าสืบพยานนอกศาล ค่าป่วยการ ค่าพาหนะและค่าที่พักของพยาน ล่าม และเจ้าพนักงานศาล ค่าทนายความ และค่าใช้จ่ายอื่นในการดำเนินคดี ค่าทนายความที่ศาลสั่งจึงเป็นเพียงรายการหนึ่งในค่าฤชาธรรมเนียม
ศาลต้องสั่งเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมไว้ในคำพิพากษาเสมอ ไม่ว่าคู่ความจะขอหรือไม่ก็ตาม (มาตรา 167) ถ้าอยากรู้ว่าตนต้องรับผิดอะไร ให้ดูส่วนท้ายของคำพิพากษา ซึ่งมักระบุว่าให้ฝ่ายใดใช้ค่าฤชาธรรมเนียมแทนอีกฝ่าย และกำหนดค่าทนายความไว้เท่าใด ความหมายของ "ค่าธรรมเนียมใช้แทน" อธิบายเพิ่มไว้ใน เงินค่าธรรมเนียมใช้แทนเป็นค่าธรรมเนียมศาลหรือไม่
แพ้คดีต้องจ่ายค่าทนายอีกฝ่ายไหม
โดยหลักต้องจ่าย แต่เฉพาะจำนวนที่ศาลกำหนด ป.วิ.พ. มาตรา 161 วางหลักว่าคู่ความฝ่ายที่แพ้คดีเป็นผู้รับผิดในชั้นที่สุดสำหรับค่าฤชาธรรมเนียมทั้งปวง ซึ่งรวมค่าทนายความที่ศาลกำหนดให้ใช้แทนด้วย อย่างไรก็ดี มาตราเดียวกันให้ศาลใช้ดุลพินิจได้ โดยคำนึงถึงเหตุสมควรและความสุจริตในการดำเนินคดี ศาลอาจสั่งให้ฝ่ายชนะรับผิดค่าฤชาธรรมเนียมทั้งหมดหรือบางส่วน หรือให้ต่างฝ่ายต่างรับผิดในส่วนของตนก็ได้
มีกรณีพิเศษที่ควรรู้ด้วย คดีที่ไม่มีข้อพิพาท ฝ่ายที่เริ่มคดีเป็นผู้เสียค่าฤชาธรรมเนียม (มาตรา 161 วรรคสอง) และฝ่ายที่ทำให้เกิดค่าฤชาธรรมเนียมโดยไม่จำเป็น ประวิงคดี หรือประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง อาจถูกสั่งให้รับผิดในค่าใช้จ่ายนั้น โดยไม่คำนึงว่าจะชนะคดีหรือไม่ (มาตรา 166) ถ้อยคำในคำพิพากษาบางฉบับ เช่น ให้ค่าฤชาธรรมเนียมเป็นพับ ควรให้ทนายอธิบายว่ามีผลอย่างไรในคดีของคุณ ดูตัวอย่างการตีความได้ที่ ค่าฤชาธรรมเนียมที่ศาลสั่งให้เป็นพับ มีความหมายว่าอย่างไร
ค่าทนายที่ศาลสั่ง กับค่าจ้างทนายที่จ่ายจริง ต่างกันอย่างไร
ค่าทนายความที่ศาลสั่งให้ฝ่ายหนึ่งใช้แทนอีกฝ่าย ศาลกำหนดตามจำนวนที่เห็นสมควร แต่ไม่เกินอัตราขั้นสูงในตาราง 6 ท้าย ป.วิ.พ. โดยพิจารณาความยากง่ายของคดี เวลา และงานที่ทนายความต้องทำ ตารางนี้แยกอัตราขั้นสูงของศาลชั้นต้นกับของศาลอุทธรณ์หรือศาลฎีกา คดีที่มีทุนทรัพย์ใช้อัตราเป็นร้อยละ คดีที่ไม่มีทุนทรัพย์ใช้เป็นจำนวนเงิน และมีขั้นต่ำต่อคดี จำนวนที่ศาลกำหนดจึงอาจไม่เท่ากับค่าจ้างทนายที่อีกฝ่ายจ่ายจริง
| ประเด็น | ค่าทนายที่ศาลสั่งให้ใช้แทน | ค่าจ้างทนายของคุณเอง |
|---|---|---|
| ใครกำหนด | ศาล ตามดุลพินิจ | คุณกับทนายตกลงกันเอง |
| มีเพดานหรือไม่ | มี ไม่เกินอัตราขั้นสูงในตาราง 6 | ตารางนี้ไม่ได้กำหนดค่าจ้างระหว่างลูกความกับทนาย |
| ใครจ่าย | ฝ่ายที่ศาลสั่งให้รับผิด มักเป็นฝ่ายแพ้ | คุณจ่ายตามที่ตกลงไว้กับทนายของคุณ |
| ชั้นอุทธรณ์ | ศาลชั้นอุทธรณ์กำหนดได้อีก ตามอัตราขั้นสูงของชั้นอุทธรณ์ | ขึ้นกับข้อตกลงสำหรับงานชั้นอุทธรณ์ |
ความเข้าใจที่ว่า "แพ้คดีต้องจ่ายค่าทนายที่อีกฝ่ายจ่ายไปจริงทั้งหมด" จึงไม่ถูกต้อง และในทางกลับกัน ฝ่ายชนะก็ไม่ควรคาดหวังว่าจะได้ค่าจ้างทนายของตนคืนครบทุกบาท
อุทธรณ์แล้วแพ้อีก ต้องจ่ายเพิ่มไหม
อาจต้องจ่ายเพิ่ม ศาลชั้นอุทธรณ์สั่งเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมในชั้นของตนได้ และตาราง 6 มีอัตราขั้นสูงสำหรับค่าทนายความในศาลอุทธรณ์หรือศาลฎีกาแยกไว้ ถ้าแพ้ในชั้นอุทธรณ์ คุณจึงอาจต้องรับผิดค่าฤชาธรรมเนียมชั้นอุทธรณ์ของอีกฝ่ายเพิ่มจากชั้นต้น จำนวนเท่าใดขึ้นกับดุลพินิจของศาล
ค่าใช้จ่ายที่ผู้อุทธรณ์ต้องเตรียมตั้งแต่วันยื่นมีอย่างน้อยดังนี้
- ค่าขึ้นศาลชั้นอุทธรณ์ ผู้ยื่นอุทธรณ์เป็นผู้ชำระเมื่อยื่น (มาตรา 149)
- เงินวางตามมาตรา 229 คือ เงินค่าธรรมเนียมที่ต้องใช้แก่อีกฝ่ายตามคำพิพากษา ไม่ใช่ยอดหนี้ทั้งหมด
- เงินวางเพิ่มถ้าศาลสั่ง ถ้าศาลเห็นว่าอีกฝ่ายจะต้องเสียค่าฤชาธรรมเนียมเพิ่มเพราะการอุทธรณ์ ศาลอาจสั่งให้วางเพิ่ม และถ้าไม่วางในกำหนด ศาลจะยกอุทธรณ์ (มาตรา 233)
- ค่าจ้างทนายของคุณเองสำหรับชั้นอุทธรณ์ ตามที่ตกลงกับทนาย
ถ้าศาลไม่รับอุทธรณ์ หรือยกอุทธรณ์โดยยังไม่ได้วินิจฉัยประเด็นแห่งคดี ศาลจะสั่งคืนค่าขึ้นศาลทั้งหมด (มาตรา 151) ส่วนผู้ที่ได้รับยกเว้นค่าธรรมเนียมศาล ไม่ได้แปลว่าไม่ต้องรับผิดอะไรเลย การยกเว้นเป็นเรื่องค่าธรรมเนียมที่ต้องชำระต่อศาล ถ้าแพ้คดี ศาลยังอาจสั่งให้คุณใช้ค่าฤชาธรรมเนียมแทนอีกฝ่ายตามหลักมาตรา 161 และถ้าปรากฏว่าผู้ได้รับยกเว้นสามารถชำระได้ ศาลอาจสั่งให้ชำระค่าธรรมเนียมที่ได้รับยกเว้นได้ (มาตรา 159) ส่วนกรณีที่อีกฝ่ายต้องรับผิดค่าฤชาธรรมเนียม ศาลจะสั่งให้อีกฝ่ายชำระค่าธรรมเนียมที่ได้รับยกเว้นต่อศาลแทน (มาตรา 158) รายละเอียดค่าขึ้นศาลอยู่ใน ค่าขึ้นศาลอุทธรณ์คดีแพ่งเท่าไร
อุทธรณ์เฉพาะเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมได้ไหม
โดยหลักไม่ได้ ป.วิ.พ. มาตรา 168 ห้ามอุทธรณ์ในปัญหาเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมแต่อย่างเดียว เว้นแต่อ้างว่าศาลกำหนดหรือคำนวณค่าฤชาธรรมเนียมไม่ถูกต้องตามกฎหมาย การไม่พอใจว่าค่าทนายที่ศาลกำหนดสูงไปหรือต่ำไป ภายในอัตราที่กฎหมายให้ศาลใช้ดุลพินิจ จึงมักไม่ใช่เหตุอุทธรณ์ได้ด้วยตัวเอง แต่ถ้าคุณอุทธรณ์ในเนื้อหาคดีและศาลอุทธรณ์แก้หรือกลับผลคดี ศาลก็อาจสั่งเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมใหม่ตามผลนั้น
ตัวอย่างสมมติ
ตัวอย่างสมมติ นายเอถูกผู้รับเหมาฟ้องเรียกค่าจ้างที่ค้าง ศาลชั้นต้นพิพากษาให้นายเอชำระตามฟ้องบางส่วน และให้ใช้ค่าฤชาธรรมเนียมแทนโจทก์ โดยกำหนดค่าทนายความไว้จำนวนหนึ่ง นายเอรู้สึกว่าค่าทนายที่ศาลกำหนดสูงเกินไปจึงอยากอุทธรณ์เรื่องนี้เรื่องเดียว ซึ่งโดยหลักทำไม่ได้ถ้าไม่ได้อ้างว่าศาลกำหนดผิดกฎหมาย ทนายของนายเอจึงประเมินประเด็นเนื้อหาแทน และพบว่าศาลชั้นต้นอาจคำนวณงานที่ส่งมอบแล้วผิด ถ้านายเออุทธรณ์ประเด็นนี้และศาลอุทธรณ์เห็นด้วย ผลคดีและค่าฤชาธรรมเนียมอาจเปลี่ยนตาม แต่ถ้าแพ้ เขาอาจต้องรับผิดค่าฤชาธรรมเนียมชั้นอุทธรณ์เพิ่ม การตัดสินใจจึงต้องดูทั้งน้ำหนักของประเด็นและความเสี่ยงด้านค่าใช้จ่ายไปพร้อมกัน
ชั่งน้ำหนักความเสี่ยงก่อนอุทธรณ์
ตัวเลขภาพรวมช่วยให้เห็นว่าผลชั้นอุทธรณ์ไม่ได้ออกมาทางเดียว ตามรายงานสถิติคดีศาลยุติธรรม ประจำปี พ.ศ. 2568 ของสำนักงานศาลยุติธรรม ในคดีแพ่งที่ศาลชั้นอุทธรณ์พิพากษาและจัดประเภทผลแล้ว มีพิพากษายืน 4,803 คดี แก้ 5,266 คดี และกลับ 1,591 คดี ขณะที่อีก 9,333 คดีอยู่ในสถานะรออ่านคำพิพากษาจึงยังไม่ได้จัดผล ตัวเลขนี้เป็นภาพรวมทุกประเภทคดีแพ่ง และคำว่า "แก้" ไม่ได้บอกว่าแก้มากน้อยเพียงใดหรือเป็นประโยชน์ต่อฝ่ายใด จึงไม่ใช่โอกาสชนะของคดีใดคดีหนึ่ง
- ประเด็นที่จะอุทธรณ์เป็นข้อผิดพลาดที่ชี้ได้จากสำนวนหรือไม่
- จำนวนเงินที่พิพาทในชั้นอุทธรณ์คุ้มกับค่าใช้จ่ายและความเสี่ยงค่าฤชาธรรมเนียมเพิ่มหรือไม่
- มีเงินวางตามมาตรา 229 และค่าขึ้นศาล หรือเข้าเกณฑ์ขอยกเว้นค่าธรรมเนียมหรือไม่
- มีทางเจรจากับอีกฝ่ายที่ลดค่าใช้จ่ายรวมได้หรือไม่
- ถ้าแพ้ในชั้นอุทธรณ์ จะรับภาระที่เพิ่มขึ้นไหวหรือไม่
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าค่าทนายที่ศาลสั่งคือค่าจ้างทนายจริง เป็นจำนวนที่ศาลกำหนดภายในเพดาน ไม่ใช่ใบแจ้งหนี้ของทนายอีกฝ่าย
- คิดว่าชนะแล้วไม่ต้องจ่ายอะไรเลย ศาลอาจสั่งให้ฝ่ายชนะรับผิดบางส่วนได้ โดยเฉพาะถ้าดำเนินคดีโดยไม่สุจริตหรือประวิงคดี
- อุทธรณ์เฉพาะค่าทนาย โดยไม่ได้อ้างว่าศาลกำหนดผิดกฎหมาย
- ลืมคิดค่าฤชาธรรมเนียมชั้นอุทธรณ์ เมื่อคำนวณว่าอุทธรณ์คุ้มหรือไม่
ค่าใช้จ่ายเป็นส่วนสำคัญของการตัดสินใจอุทธรณ์ ไม่ต่างจากโอกาสในเนื้อหาคดี ถ้าคุณเพิ่งฟังคำพิพากษา ให้นำคำพิพากษาฉบับเต็มที่มีส่วนค่าฤชาธรรมเนียม และเอกสารคดีที่มี ไปให้ทนายช่วยอ่านว่าคุณต้องรับผิดอะไรบ้าง และการอุทธรณ์จะเพิ่มความเสี่ยงเท่าใดเมื่อเทียบกับประเด็นที่มี หากต้องการคำปรึกษาเฉพาะคดี ติดต่อสำนักงาน ได้ ภาพรวมเรื่องอุทธรณ์อยู่ใน คู่มืออุทธรณ์คดีแพ่งและอาญา ฉบับปี 2569 ขั้นตอนหลังแพ้คดีดูได้ที่ แพ้คดีศาลชั้นต้น ทำอะไรต่อ และถ้ากังวลเรื่องการบังคับชำระ อ่าน แพ้คดีแพ่งไม่มีเงินจ่าย ทำอย่างไร
คำถามที่พบบ่อย
ชนะคดีแล้ว จะได้ค่าทนายคืนเต็มจำนวนไหม?
ไม่แน่เสมอไป ศาลกำหนดค่าทนายความให้ฝ่ายแพ้ใช้แทนตามจำนวนที่เห็นสมควร ภายในอัตราขั้นสูงของตาราง 6 ท้าย ป.วิ.พ. จำนวนนี้อาจไม่เท่ากับค่าจ้างทนายที่คุณจ่ายจริง
ศาลสั่งให้ฝ่ายชนะจ่ายค่าฤชาธรรมเนียมได้หรือไม่?
ได้ แม้หลักคือฝ่ายแพ้รับผิด แต่ศาลใช้ดุลพินิจได้ตามเหตุสมควรและความสุจริตในการดำเนินคดี และฝ่ายที่ทำให้เกิดค่าใช้จ่ายโดยไม่จำเป็นหรือประวิงคดีอาจต้องรับผิดในส่วนนั้น ไม่ว่าจะชนะคดีหรือไม่
ค่าทนายที่ศาลสั่งให้ฝ่ายแพ้จ่ายคิดจากอะไร?
ศาลพิจารณาความยากง่ายของคดี เวลา และงานที่ทนายความต้องทำ แล้วกำหนดจำนวนที่เห็นสมควรไม่เกินอัตราขั้นสูงในตาราง 6 ซึ่งแยกอัตราของศาลชั้นต้นกับศาลอุทธรณ์หรือศาลฎีกา และแยกคดีมีทุนทรัพย์กับไม่มีทุนทรัพย์
ได้รับยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลแล้ว ถ้าแพ้ต้องจ่ายไหม?
อาจต้องจ่าย การยกเว้นช่วยให้ยื่นคดีหรืออุทธรณ์ได้โดยยังไม่ต้องจ่าย แต่ไม่ได้ยกเว้นความรับผิดต่ออีกฝ่าย ถ้าแพ้คดี ศาลอาจสั่งให้คุณใช้ค่าฤชาธรรมเนียมแทนอีกฝ่าย เช่น ค่าทนายความที่ศาลกำหนด และถ้าปรากฏว่าคุณสามารถชำระได้ ศาลอาจสั่งให้ชำระค่าธรรมเนียมที่ได้รับยกเว้นได้
ไม่เห็นด้วยกับค่าทนายที่ศาลกำหนด อุทธรณ์ได้ไหม?
อุทธรณ์ในเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมอย่างเดียวไม่ได้ เว้นแต่อ้างว่าศาลกำหนดหรือคำนวณไม่ถูกต้องตามกฎหมาย ถ้าคุณอุทธรณ์เนื้อหาคดีด้วยและผลคดีเปลี่ยน ศาลอาจสั่งเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมใหม่ตามผลนั้น
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
