แพ้คดีแพ่งไม่มีเงินจ่าย ทำอย่างไร? อุทธรณ์ ทุเลาการบังคับ หรือเจรจาประนอมหนี้

วันที่ศาลอ่านคำพิพากษาให้คุณชำระเงิน แต่คุณรู้อยู่แล้วว่าไม่มีเงินก้อนนั้น ความกังวลมักตามมาทันทีว่าบ้าน รถ หรือเงินเดือนจะถูกยึดหรือไม่ และควรทำอะไรก่อน บทความนี้เรียงให้เห็นว่าหลังแพ้คดีแพ่งจะเกิดอะไรขึ้นตามลำดับ อะไรยึดได้และอะไรได้รับความคุ้มครอง และทางเลือกที่ทำได้ตามกฎหมายมีอะไรบ้าง เพื่อให้คุณตัดสินใจได้ภายในเวลาที่จำกัด

แพ้คดีแพ่งแล้วไม่มีเงินจ่าย จะเกิดอะไรขึ้น

การบังคับคดี คือ กระบวนการที่เจ้าหนี้ตามคำพิพากษาใช้อำนาจรัฐผ่านเจ้าพนักงานบังคับคดี เพื่อให้ได้รับชำระตามคำพิพากษาเมื่อลูกหนี้ไม่ชำระเอง ลำดับโดยย่อเป็นดังนี้

  1. คำบังคับ ศาลออกคำบังคับทันทีที่อ่านคำพิพากษา และถือว่าลูกหนี้ได้ทราบคำบังคับในวันนั้น (ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง หรือ ป.วิ.พ. มาตรา 272) เว้นแต่จำเลยที่ขาดนัดและไม่ได้อยู่ในศาลขณะออกคำบังคับ ซึ่งศาลต้องส่งคำบังคับให้ก่อน คำบังคับคือคำสั่งให้คุณปฏิบัติตามคำพิพากษาภายในเวลาที่ศาลกำหนด
  2. เจ้าหนี้ขอบังคับคดี ถ้าคุณไม่ชำระ เจ้าหนี้ร้องขอให้บังคับคดีได้ภายในสิบปีนับแต่วันที่มีคำพิพากษาหรือคำสั่ง และถ้ายึดหรืออายัดไว้บางส่วนภายในกำหนด ก็ดำเนินต่อจนเสร็จได้ (มาตรา 274)
  3. ยึด อายัด ขายทอดตลาด หนี้เงินบังคับได้ด้วยการยึดทรัพย์สิน อายัดสิทธิเรียกร้อง เช่น เงินที่บุคคลอื่นต้องจ่ายให้คุณ และนำทรัพย์ออกขายทอดตลาด (มาตรา 296)

นอกจากหนี้ตามคำพิพากษา คุณยังอาจต้องรับผิดค่าฤชาธรรมเนียมของอีกฝ่าย เพราะโดยหลักฝ่ายแพ้คดีเป็นผู้รับผิดในชั้นที่สุด (มาตรา 161) รายละเอียดอยู่ในบทความ แพ้คดีต้องจ่ายค่าทนายอีกฝ่ายไหม

ทรัพย์อะไรยึดไม่ได้ และเงินเดือนถูกอายัดได้แค่ไหน

ไม่ใช่ทุกอย่างที่ถูกยึดได้ ป.วิ.พ. มาตรา 301 และ 302 คุ้มครองทรัพย์สินและเงินบางประเภทไว้ เพื่อให้ลูกหนี้ยังดำรงชีวิตและประกอบอาชีพได้ หลักโดยสรุปมีดังนี้

ประเภทหลักโดยสรุป
เครื่องนุ่งห่ม เครื่องใช้ในครัวเรือนและเครื่องใช้ส่วนตัวได้รับความคุ้มครองภายในเพดานราคาที่กฎหมายกำหนดต่อประเภท ซึ่งเจ้าพนักงานบังคับคดีปรับได้ตามพฤติการณ์
เครื่องมือประกอบอาชีพได้รับความคุ้มครองเท่าที่จำเป็นในการประกอบอาชีพ ภายในเพดานที่กฎหมายกำหนด
อุปกรณ์แทนอวัยวะ และของส่วนตัวโดยแท้ยึดไม่ได้
เงินเดือนข้าราชการและลูกจ้างของหน่วยราชการโดยหลักอายัดไม่ได้
เงินเดือนลูกจ้างทั่วไปส่วนหนึ่งได้รับความคุ้มครอง โดยกฎหมายกำหนดไม่ให้อายัดในส่วนที่ไม่เกินเดือนละสองหมื่นบาท หรือตามจำนวนที่เจ้าพนักงานบังคับคดีเห็นสมควร
บำเหน็จ ค่าชดเชยเมื่อออกจากงานได้รับความคุ้มครองบางส่วนภายในเพดานที่กฎหมายกำหนด

จำนวนที่คุ้มครองจริงขึ้นกับพฤติการณ์ของแต่ละคน และเจ้าพนักงานบังคับคดีมีอำนาจปรับได้ ถ้าไม่เห็นด้วยกับคำสั่งเรื่องเงินที่อายัด กฎหมายเปิดให้ยื่นคำร้องต่อศาลได้ภายในสิบห้าวัน จึงควรให้ทนายตรวจคำสั่งที่ได้รับทันที แทนที่จะคิดเอาเองว่าถูกยึดได้ทั้งหมดหรือไม่ได้เลย

ทางเลือกที่ 1: อุทธรณ์ ถ้ามีประเด็นที่ศาลชั้นต้นวินิจฉัยผิด

ถ้าคุณเห็นว่าคำพิพากษาผิด ต้องยื่นอุทธรณ์ต่อศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษา (มาตรา 229) สิ่งที่ต้องรู้คือ การยื่นอุทธรณ์ ไม่ได้หยุดการบังคับคดีโดยอัตโนมัติ (มาตรา 231) และพร้อมอุทธรณ์ คุณต้องวางเงินค่าธรรมเนียมที่ต้องใช้แก่อีกฝ่ายตามคำพิพากษา ซึ่งไม่ใช่ยอดหนี้ทั้งหมด รวมทั้งค่าขึ้นศาลชั้นอุทธรณ์ รายละเอียดอยู่ใน ค่าขึ้นศาลอุทธรณ์คดีแพ่งเท่าไร

ถ้าไม่มีเงินค่าธรรมเนียม คุณยื่นคำร้องขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลพร้อมกับอุทธรณ์ได้ (มาตรา 156) ศาลจะอนุญาตเมื่อคุณไม่มีทรัพย์สินเพียงพอหรือจะได้รับความเดือดร้อนเกินสมควร และอุทธรณ์นั้นต้องมีเหตุผลอันสมควรด้วย (มาตรา 156/1) ถ้าได้รับยกเว้น จะรวมถึงเงินวางศาลในการยื่นอุทธรณ์ด้วย (มาตรา 157) แต่การได้รับยกเว้นไม่ได้แปลว่าไม่ต้องรับผิดเลย ถ้าภายหลังแพ้คดี ศาลยังอาจสั่งเรื่องค่าธรรมเนียมที่ได้รับยกเว้นได้ (มาตรา 158, 159)

การอุทธรณ์เพียงเพื่อซื้อเวลาโดยไม่มีประเด็นจริงไม่ใช่ทางที่ดี เพราะถ้าแพ้ในชั้นอุทธรณ์ คุณอาจต้องรับผิดค่าฤชาธรรมเนียมชั้นอุทธรณ์เพิ่มอีก และฝ่ายที่ทำให้เกิดค่าใช้จ่ายโดยไม่จำเป็นหรือประวิงคดีอาจถูกสั่งให้รับผิดในค่าใช้จ่ายนั้น (มาตรา 166)

ทางเลือกที่ 2: ขอทุเลาการบังคับระหว่างอุทธรณ์

ถ้ายื่นอุทธรณ์แล้ว คุณขอทุเลาการบังคับต่อศาลอุทธรณ์ได้ไม่ว่าเวลาใดก่อนพิพากษา (ช่วงแรกยื่นคำร้องที่ศาลชั้นต้นได้จนถึงเวลาที่ศาลสั่งรับอุทธรณ์) โดยต้องชี้แจงเหตุผลอันสมควร (มาตรา 231) ศาลอาจอนุญาตโดยมีเงื่อนไข เช่น ให้ทำทัณฑ์บนว่าจะไม่ยักย้ายทรัพย์ ให้หาประกัน หรือให้วางเงิน หรืออาจไม่อนุญาตก็ได้ อีกทางหนึ่ง ถ้าคุณวางเงินพอชำระหนี้ตามคำพิพากษารวมค่าฤชาธรรมเนียม หรือหาประกันจนศาลพอใจ ก็เป็นเหตุให้ศาลสั่งงดการบังคับคดีได้ ซึ่งเป็นทางที่ต้องมีเงินหรือหลักประกันพอสมควร วิธียื่นและเงื่อนไขอธิบายไว้ใน ทุเลาการบังคับคดีระหว่างอุทธรณ์ มาตรา 231

ทางเลือกที่ 3: เจรจาประนอมหนี้กับเจ้าหนี้

ในทางปฏิบัติ เจ้าหนี้บางรายอาจยอมรับการผ่อนชำระ ถ้าเห็นว่าจะได้รับเงินจริงเร็วกว่าการยึดทรัพย์ไปขายทอดตลาด กฎหมายเปิดให้เจ้าหนี้ตามคำพิพากษาแจ้งเป็นหนังสือขอถอนการบังคับคดี หรือสละสิทธิการบังคับคดีได้ (มาตรา 292) แต่เจ้าหนี้ไม่มีหน้าที่ต้องยอมเจรจา และข้อตกลงด้วยวาจาไม่หยุดการบังคับคดี

  • ทำข้อตกลงเป็นหนังสือ ระบุยอดหนี้ จำนวนงวด วันชำระ และผลถ้าผิดนัด
  • ระบุให้ชัดว่าเจ้าหนี้จะงดหรือถอนการบังคับคดีเมื่อใด และแจ้งเจ้าพนักงานบังคับคดีอย่างไร
  • ชำระผ่านช่องทางที่มีหลักฐาน และเก็บหลักฐานทุกงวด
  • ถ้าจะทำข้อตกลงในศาลจนศาลพิพากษาตามยอม ควรรู้ว่าคำพิพากษาตามยอมโดยหลักอุทธรณ์ไม่ได้ เว้นแต่อ้างว่ามีการฉ้อฉล ขัดต่อความสงบเรียบร้อย หรือไม่เป็นไปตามข้อตกลง (มาตรา 138)

ถ้าคุณมีเงินพอชำระทั้งหมดในภายหลัง การวางเงินพอชำระหนี้พร้อมค่าฤชาธรรมเนียมและค่าธรรมเนียมบังคับคดีต่อเจ้าพนักงานบังคับคดี ก็เป็นเหตุให้ถอนการบังคับคดีได้ (มาตรา 292)

ตัวอย่างสมมติ

ตัวอย่างสมมติ นางบีเป็นลูกจ้างบริษัทเอกชน แพ้คดีกู้ยืมเงินและถูกพิพากษาให้ชำระเงินจำนวนหนึ่งพร้อมดอกเบี้ย นางบีมีรถยนต์ที่ใช้ขับไปทำงานและเงินเก็บเล็กน้อย เธอเห็นว่าศาลคำนวณดอกเบี้ยผิด แต่ไม่มีเงินพอวางทั้งหมด ทางที่ทนายอาจแนะนำให้พิจารณาคือ ยื่นอุทธรณ์เฉพาะประเด็นดอกเบี้ยพร้อมคำร้องขอยกเว้นค่าธรรมเนียมถ้าเข้าเกณฑ์ และในเวลาเดียวกันเจรจากับเจ้าหนี้เรื่องการผ่อนชำระส่วนต้นเงินที่ไม่โต้แย้ง ถ้าเจ้าหนี้ขออายัดเงินเดือน ส่วนหนึ่งของเงินเดือนนางบียังได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย การจัดลำดับแบบนี้ช่วยให้นางบีไม่ทิ้งประเด็นที่โต้แย้งได้ และไม่ปล่อยให้การบังคับคดีเดินไปโดยไม่มีแผน

ลำดับการตัดสินใจหลังแพ้คดีแพ่ง

  1. จดวันอ่านคำพิพากษาและวันครบกำหนดอุทธรณ์หนึ่งเดือน
  2. ให้ทนายอ่านคำพิพากษาว่ามีประเด็นอุทธรณ์ที่มีน้ำหนักหรือไม่ ทั้งเรื่องความรับผิด ยอดเงิน และดอกเบี้ย ถ้าแพ้เพราะขาดนัดยื่นคำให้การ ต้องประเมินทางขอพิจารณาคดีใหม่ก่อนยื่นอุทธรณ์ ดู ขาดนัดยื่นคำให้การแล้วแพ้คดี อุทธรณ์หรือขอพิจารณาใหม่
  3. ทำรายการทรัพย์สิน รายได้ และหนี้อื่นของคุณ เพื่อรู้ว่าส่วนใดได้รับความคุ้มครอง และผ่อนได้จริงเท่าไร
  4. ตัดสินใจว่าจะอุทธรณ์พร้อมขอทุเลา ขอยกเว้นค่าธรรมเนียม หรือเจรจา หรือทำควบคู่กัน
  5. ถ้าตกลงกับเจ้าหนี้ได้ ทำเป็นหนังสือและให้มีการแจ้งงดหรือถอนการบังคับคดีอย่างถูกต้อง
  6. ติดตามหมายและคำสั่งจากเจ้าพนักงานบังคับคดี และตอบภายในกำหนดทุกครั้ง

สิ่งที่ไม่ควรทำ

  • เพิกเฉยต่อคำบังคับ ปัญหาไม่หายไป เจ้าหนี้มีเวลาขอบังคับคดีถึงสิบปี
  • คิดว่าอุทธรณ์แล้วไม่มีใครยึดได้ ต้องยื่นขอทุเลาแยกต่างหาก
  • ตกลงผ่อนด้วยวาจา แล้วถูกบังคับคดีต่อเพราะไม่มีการแจ้งถอน
  • โอน ซ่อน หรือยักย้ายทรัพย์เพื่อหนีการบังคับคดี นอกจากไม่แก้ปัญหา ยังอาจทำให้คุณมีความรับผิดตามกฎหมายเพิ่มขึ้น ดูเพิ่มที่ ความรู้เกี่ยวกับความผิดโกงเจ้าหนี้ตามกฎหมาย

สถานการณ์แพ้คดีแล้วไม่มีเงินจ่ายมีทางออกมากกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด แต่แต่ละทางมีกำหนดเวลาและเงื่อนไขของตัวเอง ควรนำคำพิพากษา คำบังคับ หมายหรือคำสั่งของเจ้าพนักงานบังคับคดี และรายการรายได้กับทรัพย์สินของคุณ ไปให้ทนายช่วยประเมินว่าควรอุทธรณ์ ขอทุเลา หรือเจรจาอย่างไร หากต้องการคำปรึกษาเฉพาะคดี ติดต่อสำนักงาน ได้ ภาพรวมเรื่องอุทธรณ์อยู่ใน คู่มืออุทธรณ์คดีแพ่งและอาญา ฉบับปี 2569 และพื้นฐานเรื่องการบังคับคดีอ่านได้ที่ จุดประสงค์ของการบังคับคดี คืออะไร

คำถามที่พบบ่อย

แพ้คดีแพ่งแล้ว เจ้าหนี้ยึดทรัพย์ได้นานแค่ไหน?

เจ้าหนี้ต้องร้องขอให้บังคับคดีภายในสิบปีนับแต่วันที่มีคำพิพากษาหรือคำสั่ง ถ้าได้ยึดหรืออายัดทรัพย์ไว้บางส่วนภายในสิบปีนั้นแล้ว การบังคับคดีส่วนนั้นดำเนินต่อไปจนเสร็จได้ แม้จะพ้นสิบปีแล้ว

เงินเดือนถูกอายัดได้ทั้งหมดไหม?

ไม่ได้ทั้งหมด โดยหลักเงินเดือนข้าราชการอายัดไม่ได้ ส่วนเงินเดือนลูกจ้างทั่วไป กฎหมายคุ้มครองส่วนที่ไม่เกินเดือนละสองหมื่นบาทหรือตามจำนวนที่เจ้าพนักงานบังคับคดีเห็นสมควร ถ้าไม่เห็นด้วยกับจำนวนที่อายัด ยื่นคำร้องต่อศาลได้ภายในสิบห้าวัน

ไม่มีเงินค่าขึ้นศาล อุทธรณ์ได้หรือไม่?

ได้ ถ้าศาลอนุญาตให้ยกเว้นค่าธรรมเนียม ต้องยื่นคำร้องพร้อมอุทธรณ์ และแสดงว่าไม่มีทรัพย์สินพอหรือจะเดือดร้อนเกินสมควร ทั้งอุทธรณ์ต้องมีเหตุผลอันสมควร ถ้าได้รับยกเว้น จะรวมเงินวางศาลในการยื่นอุทธรณ์ด้วย

ยื่นอุทธรณ์แล้ว เจ้าหนี้ยังยึดทรัพย์ได้ไหม?

ได้ เพราะการยื่นอุทธรณ์ไม่ทุเลาการบังคับตามคำพิพากษา คุณต้องยื่นคำร้องขอทุเลาการบังคับพร้อมเหตุผลอันสมควร ซึ่งศาลอาจอนุญาตโดยกำหนดเงื่อนไข เช่น ให้หาประกันหรือวางเงิน หรืออาจไม่อนุญาตก็ได้

ตกลงผ่อนกับเจ้าหนี้แล้ว การบังคับคดีจะหยุดเองไหม?

ไม่หยุดเอง การบังคับคดีจะถอนเมื่อเจ้าหนี้แจ้งเป็นหนังสือขอถอนหรือสละสิทธิ หรือเมื่อมีเหตุอื่นตามกฎหมาย จึงควรระบุในข้อตกลงให้ชัดว่าเจ้าหนี้จะแจ้งงดหรือถอนการบังคับคดีเมื่อใด

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ