หาพินัยกรรมไม่เจอจึงรับมรดกแบบทายาท เจอทีหลังยังใช้ได้ไหม?

ใช้ได้ ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าผู้รับพินัยกรรมที่หาพินัยกรรมไม่พบ แล้วไปขอรับมรดกต่อเจ้าพนักงานที่ดินในฐานะทายาทโดยธรรม ไม่ได้ปิดบังพินัยกรรมตาม ป.พ.พ. มาตรา 1606 (5) และไม่ได้สละสิทธิตามพินัยกรรม เมื่อพบพินัยกรรมภายหลังจึงยังรับมรดกตามพินัยกรรมได้ แต่ต้องรีบใช้สิทธิภายในอายุความ

หลายครอบครัวรู้ว่าผู้ตายเคยทำพินัยกรรมไว้ แต่ค้นทั้งบ้านแล้วไม่พบ เมื่อเวลาผ่านไปจึงตัดสินใจไปจดทะเบียนรับโอนที่ดินมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมร่วมกับพี่น้อง ต่อมาพบพินัยกรรมในตู้เซฟ ในแฟ้มเก่า หรือที่ญาติคนหนึ่งเก็บไว้ คำถามที่ตามมาคือผู้ที่มีชื่อในพินัยกรรมเสียสิทธิไปแล้วหรือไม่ และจะถูกกล่าวหาว่าปิดบังพินัยกรรมหรือเปล่า บทความนี้ตอบเฉพาะสถานการณ์นี้ พร้อมขั้นตอนที่ควรทำหลังพบพินัยกรรม

การปิดบังพินัยกรรมและการสละมรดก คืออะไร?

การปิดบังพินัยกรรม คือการรู้ว่ามีพินัยกรรมและรู้ว่าอยู่ที่ใด แต่จงใจไม่เปิดเผยเพื่อให้การแบ่งมรดกเป็นไปในทางอื่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1606 (5) กำหนดให้ผู้ที่ปลอม ทำลาย หรือปิดบังพินัยกรรม ไม่ว่าบางส่วนหรือทั้งหมด ถูกกำจัดมิให้รับมรดกฐานเป็นผู้ไม่สมควร เหตุถูกกำจัดทั้ง 5 กรณีอ่านได้ใน ทายาทแบบไหนถูกกำจัดมิให้รับมรดกตามมาตรา 1606

ส่วนการสละมรดก คือการที่ทายาทแสดงเจตนาไม่รับมรดกหลังเจ้ามรดกตาย ซึ่งมาตรา 1612 กำหนดแบบไว้ คือต้องแสดงเจตนาชัดแจ้งเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ หรือทำเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ การไม่ได้อ้างพินัยกรรมในวันที่ไปสำนักงานที่ดินจึงไม่ใช่การสละตามแบบที่กฎหมายกำหนด

หาพินัยกรรมไม่เจอแล้วไปรับมรดกแบบทายาทโดยธรรม เสียสิทธิตามพินัยกรรมไหม?

ไม่เสียสิทธิ การขอรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะไม่มีพินัยกรรมอยู่ในมือ เป็นเพียงการใช้สิทธิเท่าที่พิสูจน์ได้ในขณะนั้น ไม่ได้ทำให้พินัยกรรมสิ้นผล พินัยกรรมที่ทำถูกต้องตามแบบยังมีผลตั้งแต่เจ้ามรดกตาย แม้จะยังไม่มีใครหาพบ

สิ่งที่ศาลจะดูคือข้อเท็จจริงว่าคุณ "หาไม่พบ" จริง หรือ "รู้แต่ไม่เอาออกมา" ผลต่างกันดังนี้

สถานการณ์ผลทางกฎหมายโดยหลัก
ค้นหาแล้วไม่พบ จึงรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมไม่เป็นการปิดบัง ไม่เป็นการสละ ใช้พินัยกรรมที่พบภายหลังได้
รู้ว่าพินัยกรรมอยู่ที่ใด แต่เก็บเงียบเพราะพินัยกรรมให้ตนน้อยกว่าส่วนตามกฎหมายเสี่ยงเข้าข่ายปิดบังพินัยกรรม ถูกกำจัดมิให้รับมรดกตามมาตรา 1606 (5)
ฉีกหรือเผาพินัยกรรมทิ้งเข้าข่ายทำลายพินัยกรรม ถูกกำจัดตามมาตรา 1606 (5)
ทำหนังสือสละมรดกมอบแก่นายอำเภอ หรือทำสัญญาประนีประนอมยอมความสละสิทธิเป็นการสละมรดกตามแบบ ผลต่างจากกรณีหาไม่พบโดยสิ้นเชิง

กรณีที่ทายาททำพินัยกรรมปลอมขึ้นมาแทนฉบับที่หาไม่พบ เป็นอีกเรื่องหนึ่งและมีผลร้ายแรง ดู ปลอมพินัยกรรมแล้วถูกศาลลงโทษ ยังมีสิทธิรับมรดกอยู่ไหม

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?

ศาลฎีกาวินิจฉัยไว้ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 847/2518 ว่าผู้รับพินัยกรรมที่หาพินัยกรรมไม่พบยังรับมรดกตามพินัยกรรมที่พบภายหลังได้ ข้อเท็จจริงเท่าที่ปรากฏในย่อคำพิพากษาคือ ผู้รับพินัยกรรมหาพินัยกรรมไม่พบ จึงไปยื่นขอรับมรดกต่อเจ้าพนักงานที่ดินโดยอ้างฐานะทายาทโดยธรรม ต่อมาจึงพบพินัยกรรม ประเด็นที่ศาลต้องวินิจฉัยคือการกระทำเช่นนั้นเป็นการสละสิทธิตามพินัยกรรม หรือเป็นการปิดบังพินัยกรรมซึ่งต้องถูกกำจัดหรือไม่

ศาลฎีกาตอบว่าไม่เป็นทั้งสองอย่าง การขอรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะหาพินัยกรรมไม่พบ ไม่ใช่การสละพินัยกรรม และไม่ใช่การปิดบังพินัยกรรม ผู้รับพินัยกรรมจึงไม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก และมีสิทธิรับมรดกตามพินัยกรรมที่พบภายหลัง

คดีนี้ตัดสินบนข้อเท็จจริงว่าหาไม่พบจริง ถ้าพยานหลักฐานชี้ว่าคุณถือพินัยกรรมไว้ตลอด ผลอาจต่างออกไป ศาลพิจารณาเป็นรายคดี

พบพินัยกรรมภายหลังแล้วต้องทำอย่างไร?

ควรเปิดเผยพินัยกรรมแก่ทายาททุกคนโดยเร็ว และเริ่มใช้สิทธิทันที เพราะนับจากวันที่พบ คุณกลายเป็นผู้ที่ "รู้" ถึงสิทธิตามพินัยกรรมแล้ว การเก็บเงียบต่อจากนี้อาจถูกมองเป็นการปิดบังได้ ขั้นตอนโดยทั่วไปมีดังนี้

  1. เก็บรักษาต้นฉบับให้อยู่ในสภาพเดิม ไม่ขีดเขียน ไม่เคลือบ และถ่ายภาพสถานที่กับสภาพขณะพบ
  2. บันทึกว่าใครพบ พบที่ใด วันใด มีใครอยู่ด้วย ข้อมูลนี้ใช้ยืนยันว่าก่อนหน้านั้นหาไม่พบจริง
  3. ตรวจว่าพินัยกรรมทำถูกแบบหรือไม่ เช่น แบบเขียนเองทั้งฉบับต้องเป็นลายมือผู้ทำ ลงวันเดือนปีและลายมือชื่อ แบบธรรมดาต้องมีพยานอย่างน้อย 2 คนลงชื่อรับรอง
  4. แจ้งทายาทคนอื่นเป็นหนังสือ พร้อมสำเนาพินัยกรรม
  5. ถ้าตกลงกันได้ ทำบันทึกข้อตกลงและไปจดทะเบียนแก้ไขที่สำนักงานที่ดิน ถ้าตกลงไม่ได้ ต้องใช้สิทธิทางศาล เช่น ร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม หรือฟ้องเรียกทรัพย์ตามข้อกำหนดพินัยกรรม

เรื่องเวลาเป็นจุดที่พลาดกันมาก มาตรา 1754 กำหนดว่าคดีฟ้องเรียกตามข้อกำหนดพินัยกรรมต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่ผู้รับพินัยกรรมได้รู้หรือควรได้รู้ถึงสิทธิของตนตามพินัยกรรม และไม่ว่ากรณีใดต้องไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย การนับในแต่ละคดีมีรายละเอียดและข้อยกเว้น ดูประกอบใน ฟ้องแบ่งมรดกแล้วแพ้คดี อุทธรณ์ได้ไหม อายุความมรดก 1 ปี

หลักฐานที่ช่วยพิสูจน์ว่าหาไม่พบโดยสุจริต ได้แก่

  • พยานบุคคลที่ร่วมค้นหา หรือรู้ว่ามีการสอบถามญาติ ธนาคาร หรือสำนักงานทนายความ
  • หลักฐานการสอบถามที่ว่าการอำเภอหรือสำนักงานเขต กรณีสงสัยว่าผู้ตายทำพินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมืองหรือฝากพินัยกรรมไว้
  • เอกสารที่ยื่นต่อสำนักงานที่ดินในวันรับมรดก ซึ่งแสดงว่าคุณไม่ได้กีดกันทายาทคนใด

ตัวอย่างสมมติ: พินัยกรรมของนางบุญเรือนในกล่องเอกสารเก่า

ตัวอย่างสมมติ นางบุญเรือนเป็นหม้าย มีบุตร 3 คน คือ ธนา ธิดา และธีระ เธอเคยบอกธิดาว่าทำพินัยกรรมยกบ้านพร้อมที่ดินให้ธิดาซึ่งเป็นผู้ดูแล เมื่อนางบุญเรือนเสียชีวิตในปี 2565 ทั้งสามคนช่วยกันค้นบ้านและสอบถามที่ว่าการอำเภอ แต่ไม่พบพินัยกรรม อีก 8 เดือนต่อมาจึงไปสำนักงานที่ดิน จดทะเบียนรับโอนมรดกบ้านและที่ดินเป็นชื่อร่วมกัน 3 คน

ปี 2567 ธิดารื้อห้องเก็บของและพบพินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับในกล่องเอกสารเก่า ลงวันที่และลายมือชื่อครบ ระบุยกบ้านและที่ดินให้ธิดาคนเดียว ธนาโต้แย้งว่าธิดารับมรดกแบบทายาทโดยธรรมไปแล้วเท่ากับสละพินัยกรรม

ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 847/2518 ข้อโต้แย้งของธนาฟังไม่ขึ้น ธิดาไม่ได้สละและไม่ได้ปิดบัง เธอมีสิทธิเรียกร้องตามพินัยกรรม แต่ต้องดำเนินการภายใน 1 ปีนับแต่รู้ถึงสิทธิ และพิสูจน์ว่าพินัยกรรมเป็นลายมือของนางบุญเรือนจริง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าจดทะเบียนที่ดินไปแล้วแก้ไม่ได้ การจดทะเบียนรับมรดกไม่ได้ตัดสิทธิของผู้รับพินัยกรรม แต่การแก้ไขต้องอาศัยความยินยอมของทายาทอื่นหรือคำพิพากษาของศาล
  • พบแล้วเก็บไว้ก่อนเพราะกลัวทะเลาะ ยิ่งช้ายิ่งเสี่ยงขาดอายุความ และเปิดช่องให้อีกฝ่ายอ้างว่าคุณปิดบังพินัยกรรม
  • พบเพียงสำเนาแล้วสรุปว่าใช้ไม่ได้หรือใช้ได้แน่นอน การพิสูจน์ด้วยสำเนาเมื่อต้นฉบับสูญหายเป็นเรื่องพยานหลักฐานที่ศาลพิจารณาเข้มงวด ผลขึ้นกับข้อเท็จจริง ควรให้ทนายประเมินก่อน

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อพบพินัยกรรมหลังแบ่งมรดกไปแล้ว

ปัญหาหลักของคนที่จัดการเองคือปล่อยให้เวลา 1 ปีผ่านไประหว่างเจรจากับพี่น้อง และไม่ได้เก็บหลักฐานว่าหาไม่พบจริง เมื่อถึงศาลจึงถูกต่อสู้ทั้งเรื่องอายุความ การสละสิทธิ และการปิดบังพร้อมกัน งานที่ทนายทำได้ เช่น

  • ตรวจแบบและความสมบูรณ์ของพินัยกรรม และประเมินว่าต้องพิสูจน์ลายมือหรือพยานในพินัยกรรมอย่างไร
  • คำนวณกำหนดเวลาตามมาตรา 1754 จากข้อเท็จจริงของคุณ และวางลำดับการดำเนินการให้ทัน
  • ทำหนังสือแจ้งทายาทอื่น เจรจา และร่างข้อตกลงแบ่งทรัพย์ใหม่ให้จดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินได้
  • ยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม หรือฟ้องคดี และขอคุ้มครองทรัพย์ระหว่างพิจารณาเมื่อมีเหตุ

บทบาทของผู้จัดการมรดกอ่านได้ใน ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก และถ้าพินัยกรรมให้ทรัพย์เพียงบางรายการ ดู ได้ทรัพย์ตามพินัยกรรมแล้ว ขอแบ่งมรดกส่วนที่เหลืออีกได้ไหม

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

รับโอนที่ดินมรดกเป็นชื่อร่วมกับพี่น้องไปแล้ว พินัยกรรมที่เจอทีหลังยังใช้ได้ไหม?

ใช้ได้ ถ้าพินัยกรรมทำถูกแบบและคุณหาไม่พบจริงในตอนรับโอน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 847/2518 ถือว่าการรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมเช่นนี้ไม่เป็นการสละหรือปิดบังพินัยกรรม แต่ต้องใช้สิทธิภายในอายุความ

หาพินัยกรรมไม่เจอ ถือว่าปิดบังพินัยกรรมไหม?

ไม่ถือ การปิดบังตามมาตรา 1606 (5) ต้องเป็นการรู้แล้วจงใจไม่เปิดเผย การหาไม่พบโดยสุจริตไม่เข้าข่าย แต่เมื่อพบแล้วควรเปิดเผยทันที เพราะการเก็บเงียบหลังพบอาจถูกมองต่างออกไป

เจอพินัยกรรมแล้วต้องฟ้องภายในกี่ปี?

โดยหลักต้องฟ้องเรียกตามข้อกำหนดพินัยกรรมภายใน 1 ปีนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงสิทธิตามพินัยกรรม และไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย ตามมาตรา 1754 การนับเวลาในแต่ละคดีขึ้นกับข้อเท็จจริง จึงควรให้ทนายตรวจโดยเร็ว

พี่น้องไม่ยอมแก้ไขการแบ่งตามพินัยกรรมที่พบใหม่ ต้องทำอย่างไร?

ต้องใช้สิทธิทางศาล เช่น ร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม หรือฟ้องเรียกทรัพย์ตามพินัยกรรม เจ้าพนักงานที่ดินจะไม่แก้ไขรายการจดทะเบียนให้ตามคำขอของคุณฝ่ายเดียวเมื่อมีผู้โต้แย้ง

คนอื่นเป็นผู้เก็บพินัยกรรมไว้แล้วเพิ่งเอาออกมา ผลเป็นอย่างไร?

พินัยกรรมยังใช้ได้ถ้าทำถูกแบบ ส่วนผู้ที่เก็บไว้ ถ้าเป็นทายาทและจงใจไม่เปิดเผย อาจถูกกำจัดมิให้รับมรดกฐานปิดบังพินัยกรรม ทั้งนี้ขึ้นกับข้อเท็จจริงว่าเขารู้และมีเจตนาอย่างไร

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ