พ่อแม่ยกที่ดินให้ลูกที่บวชเป็นพระ พระมรณภาพแล้วเป็นของใคร?

ถ้าพ่อแม่ยกที่ดินให้ในขณะที่ลูกเป็นพระภิกษุอยู่แล้ว ที่ดินนั้นเป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมณเพศ เมื่อพระมรณภาพจึงตกเป็นสมบัติของวัดที่เป็นภูมิลำเนาตามมาตรา 1623 ไม่กลับคืนสู่พ่อแม่หรือพี่น้อง แม้พระจะขายที่ดินไปแล้ว เงินฝากและดอกเบี้ยที่เหลืออยู่ก็ตกแก่วัดเช่นเดียวกัน

หลายครอบครัวแบ่งที่ดินให้ลูกทุกคนรวมถึงลูกที่บวชเป็นพระอยู่ โดยตั้งใจให้ท่านมีทรัพย์ติดตัวไว้ใช้ยามจำเป็น เมื่อพระมรณภาพ พ่อแม่หรือพี่น้องมักเข้าใจว่าที่ดินแปลงนั้นจะกลับมาเป็นของครอบครัว แต่กฎหมายกำหนดไว้อีกทางหนึ่ง บทความนี้ตอบเฉพาะกรณีที่พ่อแม่ยกที่ดินให้ลูก หลังจากลูกบวชแล้ว ว่าเมื่อพระมรณภาพที่ดินหรือเงินที่ได้จากการขายที่ดินตกแก่ใคร และครอบครัวควรวางแผนอย่างไรตั้งแต่พระยังมีชีวิตอยู่

ทรัพย์สินที่ได้มาระหว่างสมณเพศ คืออะไร

ทรัพย์สินที่ได้มาระหว่างสมณเพศ คือทรัพย์สินทุกชนิดที่พระภิกษุได้มาในช่วงเวลาที่ยังครองสมณเพศอยู่ ไม่ว่าจะได้มาด้วยเหตุใด ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1623 กำหนดว่าเมื่อพระภิกษุมรณภาพ ทรัพย์สินกลุ่มนี้ตกเป็นสมบัติของวัดที่เป็นภูมิลำเนาของท่าน เว้นแต่ท่านจะได้จำหน่ายไปในระหว่างมีชีวิตหรือโดยพินัยกรรม

กฎหมายไม่ได้จำกัดเฉพาะทรัพย์ที่ได้มา "เพราะเป็นพระ" เช่น เงินทำบุญหรือปัจจัยจากกิจนิมนต์ ทรัพย์ที่ญาติให้ด้วยความผูกพันส่วนตัว เช่น ที่ดินที่พ่อแม่ยกให้ หรือเงินที่ลุงป้าทำพินัยกรรมยกให้ ก็อยู่ในความหมายนี้ด้วย หากได้มาในช่วงที่ท่านบวชอยู่

ส่วนทรัพย์สินที่มีอยู่ก่อนบวช มาตรา 1624 ให้ผลตรงกันข้าม คือไม่ตกเป็นของวัด แต่เป็นมรดกตกทอดแก่ทายาทโดยธรรม ภาพรวมของสองมาตรานี้อ่านได้ใน พระมรณภาพแล้วทรัพย์สินตกแก่วัดหรือญาติ

พ่อแม่ยกที่ดินให้ลูกที่เป็นพระ เมื่อพระมรณภาพที่ดินเป็นของใคร

ที่ดินตกเป็นของวัดที่พระสังกัด ถ้าในวันที่มรณภาพที่ดินยังเป็นชื่อของพระและท่านไม่ได้ทำพินัยกรรมยกให้ใคร เหตุผลคือการยกให้เกิดขึ้นในเวลาที่ท่านเป็นพระแล้ว ที่ดินจึงเป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมณเพศตามมาตรา 1623

พ่อแม่ซึ่งปกติเป็นทายาทโดยธรรมของลูกจึงไม่มีสิทธิรับที่ดินแปลงนี้กลับในฐานะทายาท พี่น้องของพระก็เช่นกัน การที่ที่ดินเคยเป็นของตระกูลหรือเป็นที่ดินที่พ่อแม่หามาเองไม่ได้เปลี่ยนผลข้อนี้

สิ่งที่ต้องตรวจให้ชัดมีสามเรื่อง

  • วันที่ได้ที่ดินมาเทียบกับวันอุปสมบท ถ้าได้มาก่อนบวช ผลจะเป็นไปตามมาตรา 1624 คือตกแก่ทายาท
  • พระได้จำหน่ายที่ดินไปก่อนมรณภาพหรือไม่ เช่น โอนคืนพ่อแม่ ยกให้พี่น้อง หรือขายให้คนอื่นโดยจดทะเบียนเรียบร้อยแล้ว
  • มีพินัยกรรมหรือไม่ พระภิกษุทำพินัยกรรมยกทรัพย์สินของตนให้ผู้ใดก็ได้ ถ้ามีพินัยกรรมที่ทำถูกแบบ ทรัพย์ก็เป็นไปตามพินัยกรรม
สถานการณ์เมื่อพระมรณภาพ ทรัพย์ตกแก่ใคร
พ่อแม่จดทะเบียนยกที่ดินให้หลังลูกบวชแล้ว ที่ดินยังเป็นชื่อพระ ไม่มีพินัยกรรมวัดที่เป็นภูมิลำเนาของพระ
พระขายที่ดินแปลงนั้นแล้วนำเงินฝากธนาคาร เงินยังอยู่ในบัญชีเงินฝากและดอกเบี้ยตกแก่วัด
พระโอนที่ดินคืนพ่อแม่หรือยกให้ผู้อื่นโดยจดทะเบียนก่อนมรณภาพผู้รับโอน ไม่ตกแก่วัด
พระทำพินัยกรรมยกที่ดินหรือเงินให้บุคคลใดไว้ผู้รับพินัยกรรม
ลูกได้ที่ดินมาก่อนบวชทายาทโดยธรรมของพระตามมาตรา 1624

กรณีที่พ่อแม่ตกลงจะยกให้ตั้งแต่ก่อนบวช แต่ไปจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินหลังบวช เป็นจุดที่ต้องระวัง การให้อสังหาริมทรัพย์จะสมบูรณ์ต่อเมื่อทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ตามมาตรา 525 จึงมีความเสี่ยงสูงที่จะถือว่าพระได้ที่ดินมาในวันจดทะเบียน ซึ่งต่างจากกรณีรับมรดกหรือเช่าซื้อครบก่อนบวชที่อธิบายไว้ใน ที่ดินได้มาก่อนบวชแต่โอนชื่อหลังบวช ประเด็นนี้ขึ้นกับข้อเท็จจริงและเอกสารของแต่ละราย

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร

ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าแม้พระขายที่ดินที่พ่อแม่ยกให้ระหว่างบวชไปแล้ว เงินที่ได้ก็ยังตกเป็นของวัด ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1064/2532 ข้อเท็จจริงคือบิดามารดายกที่นาให้บุตรภายหลังที่บุตรบวชเป็นพระภิกษุแล้ว ต่อมาพระขายที่นาแปลงนั้นและนำเงินไปฝากธนาคาร เมื่อพระมรณภาพจึงเกิดข้อโต้แย้งว่าเงินฝากควรเป็นของใคร

ศาลฎีกาเห็นว่า เงินที่นำไปฝากรวมทั้งดอกเบี้ยที่ได้รับ เป็นทรัพย์ที่ได้มาในระหว่างที่อยู่ในสมณเพศ เมื่อพระมรณภาพเงินฝากจึงตกเป็นของวัด หลักที่ได้จากคดีนี้คือ การขายเป็นเพียงการเปลี่ยนรูปทรัพย์จากที่ดินเป็นเงิน สถานะตามมาตรา 1623 ติดตามไปยังเงินนั้นด้วย ญาติจึงอ้างไม่ได้ว่าต้นทางของเงินคือที่ดินของพ่อแม่

ครอบครัวควรทำอย่างไรถ้าไม่ต้องการให้ที่ดินตกแก่วัด

ต้องจัดการให้เสร็จในขณะที่พระยังมีชีวิตอยู่ เพราะหลังมรณภาพแล้วสิทธิของวัดเกิดขึ้นโดยผลของกฎหมายทันที ทางเลือกที่ใช้กันมีดังนี้

  1. พระทำพินัยกรรม ระบุยกที่ดินหรือเงินให้บุคคลที่ต้องการ พินัยกรรมต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด และควรระบุทรัพย์ให้ครอบคลุมทรัพย์ที่จะได้มาภายหลังด้วย
  2. พระโอนทรัพย์ในขณะมีชีวิต เช่น จดทะเบียนโอนที่ดินคืนพ่อแม่หรือยกให้พี่น้องที่สำนักงานที่ดิน ถ้าเป็นเงินต้องส่งมอบกันจริง ดูผลของการให้ที่สมบูรณ์แล้วใน พระให้เงินญาติก่อนมรณภาพ วัดเรียกคืนได้หรือไม่
  3. พ่อแม่ยังไม่โอนกรรมสิทธิ์ แต่ทำพินัยกรรมของตนเองไว้ หรือให้พระใช้ประโยชน์ในที่ดินโดยไม่โอนชื่อ

ข้อควรรู้เพิ่มเติมคือ มาตรา 1623 ใช้กับผู้ที่มรณภาพขณะยังเป็นพระภิกษุ ถ้าท่านลาสิกขาแล้วจึงถึงแก่ความตายในภายหลัง ทรัพย์สินโดยหลักจะตกทอดแก่ทายาทตามปกติ

ตัวอย่างสมมติ: ที่สวนของพระสมชัย

ตัวอย่างสมมติ นายสมชัยบวชเป็นพระเมื่อปี 2550 และจำพรรษาอยู่วัดแห่งหนึ่งในจังหวัดนครปฐม ปี 2558 บิดามารดาจดทะเบียนยกที่สวน 3 ไร่ให้พระสมชัย เท่ากับที่ยกให้พี่น้องอีกสองคน ปี 2563 พระสมชัยขายที่สวนได้เงิน 2,400,000 บาท นำฝากธนาคารในชื่อของท่านเอง และใช้ไปบางส่วนเป็นค่ารักษาพยาบาล ปี 2568 ท่านมรณภาพโดยไม่มีพินัยกรรม เงินในบัญชีเหลือ 1,900,000 บาทรวมดอกเบี้ย

เงิน 1,900,000 บาทตกเป็นของวัดที่พระสมชัยสังกัด บิดามารดาและพี่น้องไม่มีสิทธิรับในฐานะทายาท แม้เงินจะมาจากที่สวนของครอบครัว ผลจะต่างออกไปถ้าพระสมชัยทำพินัยกรรมยกเงินให้มารดา หรือถอนเงินมอบให้มารดาตั้งแต่ยังมีชีวิต หรือถ้าบิดามารดาจดทะเบียนยกที่สวนให้ตั้งแต่ปี 2549 ก่อนท่านบวช

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าที่ดินของตระกูลจะกลับคืนครอบครัวเอง กฎหมายดูเวลาที่พระได้ทรัพย์มา ไม่ได้ดูว่าทรัพย์มาจากใคร
  • ถอนเงินหรือโอนเงินจากบัญชีของพระหลังท่านมรณภาพ เงินนั้นเป็นของวัดแล้วตั้งแต่วันมรณภาพ การเบิกไปใช้เองอาจถูกวัดฟ้องเรียกคืนและมีความเสี่ยงทางอาญา
  • อาศัยคำสั่งเสียด้วยวาจาหรือจดหมายทั่วไป ข้อความที่ไม่เข้าแบบพินัยกรรมไม่มีผลยกทรัพย์ ดู จดหมายของพระเรื่องเงินฝากใช้เป็นพินัยกรรมได้หรือไม่
  • ไม่เก็บหลักฐานวันอุปสมบทและวันได้ทรัพย์ เมื่อเกิดข้อโต้แย้งว่าเป็นทรัพย์ก่อนหรือหลังบวช ฝ่ายที่ไม่มีเอกสารมักเสียเปรียบ

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อครอบครัวมีพระถือที่ดินอยู่

เรื่องนี้ผิดพลาดง่ายเมื่อทำเอง เพราะครอบครัวมักเริ่มจัดการหลังพระมรณภาพแล้ว ซึ่งเป็นเวลาที่ทางเลือกเกือบทั้งหมดปิดลง งานที่ทนายช่วยได้ เช่น

  • ตรวจสารบัญจดทะเบียนที่ดิน หนังสือสุทธิ และหลักฐานการได้มา เพื่อชี้ว่าทรัพย์แต่ละรายการเป็นทรัพย์ก่อนบวชหรือระหว่างบวช
  • ร่างพินัยกรรมของพระให้ถูกแบบและครอบคลุมทรัพย์ที่ตั้งใจ หรือเตรียมการจดทะเบียนโอนในขณะที่ท่านยังมีชีวิต
  • เมื่อพระมรณภาพแล้ว ประเมินว่าญาติมีสิทธิในทรัพย์ส่วนใด และเจรจากับวัดหรือต่อสู้คดีโดยอาศัยหลักฐานเรื่องเวลาได้ทรัพย์มา

ความเห็นของศาลในเรื่องทำนองนี้อ่านเพิ่มได้ใน ถึงแก่ความตายขณะบวชเป็นพระภิกษุ ทรัพย์มรดกตกแก่วัดหรือทายาท หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

พ่อแม่ยกที่ดินให้ลูกที่เป็นพระ เมื่อพระมรณภาพพ่อแม่ขอที่ดินคืนได้ไหม?

โดยหลักไม่ได้ เพราะที่ดินที่ยกให้ระหว่างบวชเป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมณเพศ และตกเป็นของวัดที่เป็นภูมิลำเนาของพระตาม ป.พ.พ. มาตรา 1623 พ่อแม่จะได้ที่ดินต่อเมื่อพระโอนคืนไว้ก่อนมรณภาพ หรือทำพินัยกรรมยกให้

พระขายที่ดินที่พ่อแม่ให้แล้วฝากเงินธนาคาร เงินนั้นเป็นมรดกของญาติไหม?

ไม่เป็น ศาลฎีกาวินิจฉัยในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1064/2532 ว่าเงินที่ได้จากการขายที่นาซึ่งบิดามารดายกให้ระหว่างบวช รวมทั้งดอกเบี้ย เป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมณเพศ เมื่อพระมรณภาพจึงตกเป็นของวัด

ถ้าพ่อแม่ยกที่ดินให้ก่อนลูกบวช ผลต่างกันอย่างไร?

ต่างกันมาก ทรัพย์สินที่เป็นของบุคคลก่อนอุปสมบทไม่ตกเป็นของวัด แต่เป็นมรดกตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1624 จึงต้องดูวันที่จดทะเบียนการให้เทียบกับวันอุปสมบทให้ชัดเจน

พระทำพินัยกรรมยกที่ดินที่ได้มาระหว่างบวชให้พี่น้องได้ไหม?

ได้ มาตรา 1623 ยกเว้นไว้เองว่าทรัพย์ที่พระจำหน่ายไประหว่างมีชีวิตหรือโดยพินัยกรรมไม่ตกแก่วัด แต่พินัยกรรมต้องทำถูกแบบตามกฎหมายและระบุทรัพย์ให้ชัด มิฉะนั้นทรัพย์ที่อยู่นอกพินัยกรรมยังตกแก่วัด

วัดที่ได้รับทรัพย์คือวัดไหน ถ้าพระย้ายวัดหรือไปธุดงค์?

คือวัดที่เป็นภูมิลำเนาของพระ ซึ่งหมายถึงวัดที่ท่านสังกัดอยู่ในขณะมรณภาพ ไม่ใช่วัดที่ท่านไปพักชั่วคราวหรือสถานที่ที่ท่านมรณภาพ หลักฐานสำคัญคือหนังสือสุทธิและบันทึกการสังกัดวัด

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ