แม้ไม่ได้จดทะเบียนสมรส คุณก็ขอแบ่งทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกับผู้ตายได้ในฐานะเจ้าของรวม ไม่ใช่ในฐานะทายาท กฎหมายสันนิษฐานว่าเจ้าของรวมมีส่วนเท่ากัน ส่วนของคุณจึงต้องแยกออกก่อน เหลือเท่าใดจึงเป็นมรดกของผู้ตายที่ตกแก่ทายาท
หลายคู่อยู่กินกันมานาน ช่วยกันค้าขาย ผ่อนบ้าน ซื้อที่ดิน แต่ไม่เคยจดทะเบียนสมรส เมื่อฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต ญาติของผู้ตายมักบอกว่าอีกฝ่าย "ไม่มีสิทธิอะไรเลย" เพราะไม่ใช่คู่สมรสตามกฎหมาย คำพูดนี้ถูกเพียงครึ่งเดียว บทความนี้อธิบายเฉพาะสิทธิในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกัน ว่าขอแบ่งได้เพราะอะไร ได้เท่าใด ต้องพิสูจน์อะไร และต้องเรียกร้องจากใคร
ทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันของคู่ที่ไม่จดทะเบียน คืออะไร?
คือทรัพย์สินที่ชายหญิงซึ่งอยู่กินกันฉันสามีภริยาได้มาจากการช่วยกันทำมาหากินในระหว่างอยู่ด้วยกัน กฎหมายไม่ถือเป็นสินสมรส เพราะสินสมรสมีได้เฉพาะคู่ที่จดทะเบียนสมรสตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1457 แต่ถือเป็นทรัพย์ที่ทั้งสองคนเป็นเจ้าของรวมกัน
ผลคือใช้หลักกรรมสิทธิ์รวมตามมาตรา 1356 และมาตรา 1357 ซึ่งสันนิษฐานไว้ก่อนว่าเจ้าของรวมมีส่วนเท่ากัน คู่ชีวิตที่ยังอยู่จึงเป็นเจ้าของครึ่งหนึ่งมาตั้งแต่ก่อนอีกฝ่ายตาย ความตายไม่ได้ทำให้ส่วนนี้กลายเป็นมรดก
ส่วนสิทธิรับมรดกเป็นอีกเรื่องหนึ่ง คู่ชีวิตที่ไม่จดทะเบียนไม่ใช่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1629 วรรคสอง ไม่ว่าจะอยู่กินกันนานเพียงใด รายละเอียดอยู่ในบทความ อยู่กินกัน 30 ปีไม่จดทะเบียนสมรส มีสิทธิรับมรดกคู่ชีวิตไหม
ขอแบ่งได้ครึ่งหนึ่งเสมอไหม และทรัพย์ใดบ้างที่ขอแบ่งได้?
ไม่เสมอไป ครึ่งหนึ่งเป็นเพียงข้อสันนิษฐานของกฎหมาย และใช้กับทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันเท่านั้น ถ้าทายาทของผู้ตายพิสูจน์ได้ว่าทรัพย์ชิ้นใดผู้ตายหามาเองโดยคุณไม่มีส่วนร่วม หรือตกลงสัดส่วนกันไว้เป็นอย่างอื่น ผลอาจต่างออกไป ศาลพิจารณาเป็นรายคดี
| ทรัพย์สิน | โดยหลักเป็นของใคร |
|---|---|
| ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างอยู่กินกันจากการช่วยกันทำมาหากิน แม้ใส่ชื่อผู้ตายคนเดียว | เจ้าของรวม คนละครึ่ง |
| ทรัพย์ที่ผู้ตายมีอยู่ก่อนมาอยู่กินกับคุณ | ของผู้ตาย เป็นมรดกทั้งหมด |
| ทรัพย์ที่ผู้ตายได้รับมรดกหรือมีผู้ให้โดยเสน่หาเป็นการส่วนตัว | ของผู้ตาย เป็นมรดกทั้งหมด |
| ทรัพย์ที่คุณมีอยู่ก่อน หรือได้มาเองโดยผู้ตายไม่มีส่วนร่วม | ของคุณ ไม่ใช่มรดก |
| ส่วนครึ่งของผู้ตายในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกัน | มรดก ตกแก่ทายาทหรือผู้รับพินัยกรรม |
คำว่า "ร่วมกัน" ไม่ได้หมายความว่าต้องออกเงินเท่ากัน ศาลฎีกาเคยวางหลักว่าไม่ว่าทรัพย์จะได้มาด้วยทุนหรือด้วยแรงงานของฝ่ายใด ก็ถือว่าทั้งสองฝ่ายมีเจตนาเป็นเจ้าของร่วมกัน การดูแลร้าน ทำบัญชี เก็บค่าเช่า หรือช่วยงานในกิจการ จึงนับเป็นการร่วมทำมาหาได้ แต่ข้อเท็จจริงว่าช่วยกันจริงเป็นภาระที่คุณต้องนำสืบ
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?
ศาลฎีกาวางแนวมานานแล้วว่า ชายหญิงที่แต่งงานอยู่กินกันฉันสามีภริยาโดยไม่จดทะเบียนสมรส แม้ไม่เป็นสามีภริยาตามกฎหมาย ตามปกติย่อมมีเจตนาเป็นเจ้าของทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกัน และต่างมีสิทธิคนละครึ่ง แนวนี้เป็นฐานของสิทธิที่บทความนี้อธิบาย
คำพิพากษาที่ควรรู้คู่กันมีสองเรื่อง
- คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 524/2506 ยืนยันอีกด้านหนึ่งว่า คู่ที่ไม่จดทะเบียนสมรสไม่มีสิทธิได้ส่วนแบ่งในฐานะคู่สมรสหรือในฐานะทายาท สิทธิที่เหลือจึงมีเพียงการขอแบ่งทรัพย์ในฐานะเจ้าของรวม
- คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 561/2510 ผู้ตายมีภรรยาตามกฎหมายที่แยกไปอยู่ต่างหากโดยไม่หย่า แล้วมาอยู่กินกับโจทก์ โจทก์นำทรัพย์ของตนมาให้ผู้ตายหาดอกผล ช่วยค้าขาย และช่วยเก็บค่าเช่า ศาลถือว่าทั้งสองทำมาหาได้ร่วมกัน เป็นเจ้าของรวมมีส่วนเท่ากัน ภรรยาตามกฎหมายไม่มีสิทธิในส่วนของโจทก์ กรณีนี้อธิบายแยกไว้ใน เมียหลวงแยกกันอยู่ไม่หย่า กับเมียใหม่ไม่จดทะเบียน ใครได้ทรัพย์
ต้องเรียกร้องจากใคร และทำอย่างไร?
ต้องเรียกร้องจากผู้ที่ถือทรัพย์แทนกองมรดก คือผู้จัดการมรดก หรือทายาทของผู้ตาย โดยอ้างสิทธิของคุณเองในฐานะเจ้าของรวม ไม่ใช่ขอแบ่งมรดก ขั้นตอนโดยทั่วไปมีดังนี้
- ทำบัญชีทรัพย์ แยกว่าชิ้นใดได้มาระหว่างอยู่กินกัน ได้มาเมื่อใด ใช้เงินจากไหน และอยู่ในชื่อใคร
- รวบรวมหลักฐานการทำมาหาได้ร่วมกัน ก่อนเอกสารจะสูญหายหรือถูกเก็บไป
- แจ้งสิทธิเป็นหนังสือ ต่อทายาทหรือผู้จัดการมรดก ขอให้แยกส่วนของคุณออกก่อนแบ่งมรดก ถ้าตกลงกันได้ควรทำบันทึกข้อตกลงเป็นลายลักษณ์อักษร
- ถ้าตกลงไม่ได้ ฟ้องศาล ขอให้พิพากษาว่าคุณเป็นเจ้าของรวมและให้แบ่งทรัพย์ตามมาตรา 1363 และมาตรา 1364 ซึ่งให้แบ่งตัวทรัพย์หรือขายเอาเงินมาแบ่งกัน
- ติดตามคดีตั้งผู้จัดการมรดก ถ้าทายาทยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกและระบุทรัพย์ทั้งหมดเป็นของผู้ตาย ควรปรึกษาทนายเรื่องการคัดค้านหรือการใช้สิทธิของคุณโดยเร็ว หน้าที่ของผู้จัดการมรดกดูได้ใน ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
หลักฐานที่มักใช้ได้ผล
- หลักฐานการอยู่กินกัน เช่น ทะเบียนบ้าน รูปงานแต่งงาน สูติบัตรของลูก พยานเพื่อนบ้าน
- หลักฐานที่มาของเงิน เช่น รายการเดินบัญชี สลิปโอนเงินผ่อนบ้าน สัญญากู้ที่คุณเป็นผู้กู้ร่วมหรือผู้ค้ำประกัน
- หลักฐานการทำงานในกิจการ เช่น ทะเบียนพาณิชย์ ใบเสร็จ บัญชีร้าน ข้อความสั่งซื้อสินค้า พยานลูกค้าหรือลูกจ้าง
- เอกสารสิทธิของทรัพย์ เช่น โฉนด สัญญาซื้อขาย คู่มือจดทะเบียนรถ
เรื่องกำหนดเวลา การเรียกทรัพย์ส่วนของตนเองคืนไม่ใช่การฟ้องเรียกมรดก จึงเป็นคนละเรื่องกับอายุความมรดก 1 ปี แต่ไม่ควรรอ เพราะเมื่อทรัพย์ถูกโอนต่อไปยังบุคคลภายนอกหรือถูกขายไปแล้ว การติดตามคืนจะยากขึ้นมาก
ตัวอย่างสมมติ: นางมาลีกับนายธงชัย
ตัวอย่างสมมติ นางมาลีอยู่กินกับนายธงชัยตั้งแต่ปี 2548 โดยไม่จดทะเบียนสมรส ทั้งสองเปิดร้านขายอะไหล่รถด้วยกัน ปี 2555 ซื้อตึกแถวราคา 3,000,000 บาท ใส่ชื่อนายธงชัยคนเดียว ผ่อนธนาคารจากรายได้ของร้าน ก่อนอยู่กินกัน นายธงชัยมีที่ดินสวนที่ได้รับมรดกจากบิดา 1 แปลง ปี 2568 นายธงชัยเสียชีวิต ไม่มีพินัยกรรม มีน้องสาวร่วมบิดามารดา 1 คน
ตึกแถวเป็นทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกัน นางมาลีขอแยกส่วนของตนครึ่งหนึ่งได้ อีกครึ่งเป็นมรดกของนายธงชัย ส่วนที่ดินสวนเป็นของนายธงชัยมาก่อน เป็นมรดกทั้งแปลง นางมาลีไม่ใช่ทายาท มรดกทั้งหมดจึงตกแก่น้องสาว ผลจะเป็นเช่นนี้ได้ นางมาลีต้องพิสูจน์ว่าร่วมทำร้านและร่วมผ่อนตึกจริง ถ้านายธงชัยทำพินัยกรรมยกส่วนของตนให้นางมาลีไว้ ผลจะต่างไปมาก
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าไม่จดทะเบียนแล้วไม่มีสิทธิอะไรเลย จึงยอมออกจากบ้านและปล่อยให้ญาติโอนทรัพย์ทั้งหมด ทั้งที่มีสิทธิในฐานะเจ้าของรวม
- ไปยื่นขอรับมรดกในฐานะภรรยา ซึ่งกฎหมายไม่รับรอง ทำให้เสียเวลาและอาจถูกมองว่าอ้างสิทธิผิดฐาน ฐานที่ถูกคือกรรมสิทธิ์รวม
- ไม่มีหลักฐานที่มาของเงิน เมื่อทรัพย์อยู่ในชื่อผู้ตายคนเดียว คำบอกเล่าอย่างเดียวมักไม่พอ
- ลืมสิทธิของลูก ลูกที่เกิดจากผู้ตายอาจเป็นทายาทได้ถ้าบิดารับรองแล้ว ดู ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วรับมรดกได้ไหม
ทนายช่วยอะไรได้บ้างในกรณีนี้
คดีประเภทนี้แพ้ชนะกันที่พยานหลักฐาน และมักต้องสู้กับทายาทที่ถือเอกสารสิทธิอยู่ในมือ คนที่ดำเนินการเองมักอ้างสิทธิผิดฐาน หรือเริ่มเมื่อทรัพย์ถูกโอนไปแล้ว ทนายช่วยได้ดังนี้
- ตรวจว่าทรัพย์ชิ้นใดเข้าข่ายทำมาหาได้ร่วมกัน และประเมินน้ำหนักหลักฐานของคุณ
- ร่างหนังสือแจ้งสิทธิและเจรจากับทายาทหรือผู้จัดการมรดก ให้แยกส่วนของคุณก่อนแบ่งมรดก
- ฟ้องขอให้ศาลรับรองกรรมสิทธิ์รวมและแบ่งทรัพย์ และขอคุ้มครองชั่วคราวเมื่อมีเหตุว่าทรัพย์จะถูกโอน
- ดูแลสิทธิรับมรดกของลูกควบคู่ไปด้วย รวมถึงขั้นตอนแยกทรัพย์ก่อนแบ่งมรดกที่อธิบายไว้ใน แยกสินสมรสก่อนแบ่งมรดก
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
ทรัพย์ใส่ชื่อสามีคนเดียว ยังขอแบ่งได้ไหม?
ได้ ถ้าพิสูจน์ได้ว่าเป็นทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันระหว่างอยู่กินกัน ชื่อในเอกสารสิทธิไม่ได้ตัดสิทธิของเจ้าของรวมอีกคน แต่ภาระการพิสูจน์อยู่ที่คุณ จึงต้องมีหลักฐานที่มาของเงินและการร่วมทำงาน
เป็นแม่บ้านดูแลบ้านอย่างเดียว ถือว่าทำมาหาได้ร่วมกันไหม?
ขึ้นกับข้อเท็จจริง ศาลฎีกาถือว่าการร่วมทำมาหาได้เป็นได้ทั้งการลงทุนและการลงแรง แต่ต้องปรากฏว่ามีส่วนช่วยให้ได้ทรัพย์นั้นมา ศาลพิจารณาเป็นรายคดี ควรให้ทนายประเมินจากพฤติการณ์จริงของคุณ
ญาติสามีขายทรัพย์ไปแล้ว ทำอย่างไรได้บ้าง?
ยังเรียกร้องได้ แต่ทางเลือกขึ้นกับว่าผู้ซื้อสุจริตและเสียค่าตอบแทนหรือไม่ บางกรณีต้องเรียกเป็นเงินจากผู้ที่ขายแทนการเรียกตัวทรัพย์คืน ควรปรึกษาทนายทันทีที่รู้ว่ามีการโอน
ต้องฟ้องภายในกี่ปี?
การเรียกทรัพย์ส่วนของตนในฐานะเจ้าของรวมไม่ใช่คดีมรดก จึงไม่อยู่ในอายุความมรดก 1 ปีโดยตรง อย่างไรก็ตาม ยิ่งช้าหลักฐานยิ่งหายและทรัพย์ยิ่งถูกเปลี่ยนมือ จึงควรใช้สิทธิโดยเร็วหลังเจ้ามรดกตาย
ถ้าสามีทำพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้ลูก ยังได้ครึ่งหนึ่งไหม?
ยังได้ในส่วนที่เป็นของคุณ เพราะผู้ตายทำพินัยกรรมได้เฉพาะทรัพย์ที่เป็นของตน ส่วนครึ่งของคุณในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันไม่ใช่ทรัพย์ของผู้ตาย พินัยกรรมจึงมีผลเพียงส่วนของผู้ตายเท่านั้น
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
