คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสไม่ใช่ทายาทโดยธรรมและไม่มีสินสมรสระหว่างกัน ระยะเวลาที่อยู่ด้วยกันหรือการมีลูกหลานไม่ทำให้กลายเป็นคู่สมรสตามกฎหมาย สิทธิที่เหลือคือขอแบ่งทรัพย์ที่ร่วมกันทำมาหาได้ในฐานะเจ้าของรวม รับทรัพย์ตามพินัยกรรมถ้ามี และดูแลสิทธิรับมรดกของลูก
คู่ชีวิตจำนวนมากแต่งงานตามประเพณี อยู่ด้วยกันจนมีลูกมีหลาน สร้างบ้านและกิจการมาด้วยกัน แต่ไม่เคยไปจดทะเบียนสมรส เมื่อฝ่ายหนึ่งตาย ฝ่ายที่ยังอยู่มักพบว่าทรัพย์เกือบทั้งหมดอยู่ในชื่อผู้ตาย และญาติของผู้ตายเริ่มทวงถาม บทความนี้ตอบเฉพาะคำถามว่าการอยู่กินกันมายาวนานให้สิทธิรับมรดกหรือไม่ และถ้าไม่ให้ คุณยังเหลือสิทธิทางใดบ้าง ส่วนสิทธิของคู่สมรสที่จดทะเบียนแล้วดูได้ใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรส
คู่สมรสตามกฎหมายมรดกคืออะไร
คู่สมรสตามกฎหมายมรดก คือสามีหรือภริยาที่จดทะเบียนสมรสกับเจ้ามรดกและยังเป็นคู่สมรสกันอยู่ในเวลาที่เจ้ามรดกตาย ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1457 ให้การสมรสมีได้เฉพาะเมื่อจดทะเบียนแล้วเท่านั้น และมาตรา 1629 วรรคสอง ให้คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่เป็นทายาทโดยธรรม คำว่าคู่สมรสในมาตรานี้จึงหมายถึงคู่ที่จดทะเบียน
ผลของหลักนี้ไปได้สองทาง คู่ที่จดทะเบียนแล้วแยกกันอยู่นานเท่าใดโดยไม่หย่า ยังเป็นทายาทของกัน ส่วนคู่ที่อยู่ด้วยกันทุกวันแต่ไม่จดทะเบียน ไม่เป็นทายาทของกัน กรณีแรกอ่านได้ใน แยกกันอยู่หลายปีแต่ไม่ได้จดทะเบียนหย่า รับมรดกคู่สมรสได้ไหม
มีข้อยกเว้นทางประวัติศาสตร์ข้อเดียวที่ควรรู้ คู่ที่เป็นสามีภริยากันตั้งแต่ก่อนวันที่ 1 ตุลาคม 2478 ซึ่งเป็นช่วงที่ยังใช้กฎหมายลักษณะผัวเมีย เป็นสามีภริยาโดยชอบได้โดยไม่ต้องจดทะเบียน กรณีเช่นนี้ปัจจุบันพบน้อยมาก
อยู่กินกัน 30 ปีไม่จดทะเบียนสมรส มีสิทธิรับมรดกคู่ชีวิตไหม
ไม่มีสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม ไม่ว่าอยู่กินกันมา 20 ปี 30 ปี หรือมีลูก หลาน เหลนด้วยกันแล้ว กฎหมายไม่มีบทที่ให้ระยะเวลาอยู่ร่วมกันเปลี่ยนสถานะเป็นคู่สมรส และเมื่อไม่ใช่คู่สมรส ก็ไม่มีสินสมรสที่จะขอแบ่งครึ่งก่อนด้วย
แต่การไม่ได้เป็นทายาทไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิอะไรเลย ตารางนี้แยกสิทธิแต่ละทาง
| เรื่อง | คู่สมรสที่จดทะเบียน | คู่ชีวิตที่ไม่จดทะเบียน |
|---|---|---|
| รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม | ได้ ตามมาตรา 1629 วรรคสอง | ไม่ได้ |
| แบ่งสินสมรสคนละครึ่งก่อนแบ่งมรดก | ได้ | ไม่มีสินสมรส |
| ทรัพย์ที่ร่วมกันทำมาหาได้ | รวมอยู่ในสินสมรส | ขอแบ่งได้ในฐานะเจ้าของรวม ต้องพิสูจน์การร่วมกันทำมาหาได้ |
| รับทรัพย์ตามพินัยกรรม | ได้ | ได้ ถ้าผู้ตายทำพินัยกรรมยกให้ |
| ลูกที่เกิดด้วยกัน | เป็นทายาทของทั้งสองฝ่าย | เป็นทายาทของแม่เสมอ ส่วนมรดกของพ่อต้องมีการรับรองหรือเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมาย |
สิทธิในฐานะเจ้าของรวมเป็นทางหลักของคู่ชีวิตที่ไม่จดทะเบียน ทรัพย์ที่ทั้งสองลงทุนลงแรงหามาด้วยกันระหว่างอยู่กินกัน แม้ใส่ชื่อฝ่ายเดียว ฝ่ายที่ยังอยู่มีสิทธิขอแบ่งส่วนของตนออกจากกองมรดกได้ตามหลักกรรมสิทธิ์รวม ซึ่งกฎหมายสันนิษฐานว่าเจ้าของรวมมีส่วนเท่ากัน ส่วนนี้ไม่ใช่มรดกของผู้ตาย รายละเอียดการพิสูจน์อยู่ใน สามีไม่จดทะเบียนตาย ขอแบ่งทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันได้ไหม
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร
ศาลฎีกาวางหลักว่าชายหญิงที่อยู่กินฉันสามีภริยาโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ไม่มีสิทธิได้รับส่วนแบ่งทั้งในฐานะคู่สมรสและในฐานะทายาท คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 524/2506 เป็นคำพิพากษาที่ตำรากฎหมายมรดกอ้างเป็นหลักในเรื่องนี้ แหล่งข้อมูลที่ใช้เขียนบทความไม่ได้ให้รายละเอียดข้อเท็จจริงของคดี จึงขอสรุปเฉพาะหลักที่ศาลวาง
หลักนี้สอดคล้องกับตัวบท สิทธิในการแบ่งทรัพย์สินระหว่างสามีภริยาและสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรส ผูกอยู่กับการสมรสที่จดทะเบียนตามมาตรา 1457 ทางที่กฎหมายเปิดให้คู่ที่ไม่จดทะเบียนคือการขอแบ่งทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันในฐานะเจ้าของรวมเท่านั้น
คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียนควรทำอย่างไรเมื่ออีกฝ่ายตาย
ควรแยกทรัพย์เป็นสามกอง แล้วใช้สิทธิให้ตรงกับแต่ละกอง คือทรัพย์ที่เป็นของคุณเอง ทรัพย์ที่ร่วมกันทำมาหาได้ และทรัพย์ส่วนตัวของผู้ตายซึ่งเป็นมรดกของทายาท
- ตรวจว่ามีพินัยกรรมหรือไม่ พินัยกรรมเป็นทางเดียวที่ทำให้คู่ชีวิตที่ไม่จดทะเบียนได้ทรัพย์ส่วนตัวของผู้ตาย
- รวบรวมหลักฐานการร่วมกันทำมาหาได้ เช่น หลักฐานการผ่อนบ้านหรือรถ รายการเดินบัญชี เอกสารกิจการ ใบเสร็จค่าก่อสร้าง และพยานที่รู้เห็นการทำมาหากินด้วยกัน
- ตรวจสถานะของลูก ว่าพ่อจดทะเบียนรับรองบุตรไว้หรือไม่ หรือมีพฤติการณ์รับรอง เช่น แจ้งเกิด ให้ใช้นามสกุล ส่งเสียเลี้ยงดูอย่างเปิดเผย
- ตรวจว่าผู้ตายมีคู่สมรสที่จดทะเบียนกับคนอื่นค้างอยู่หรือไม่ ถ้ามี คู่สมรสคนนั้นยังเป็นทายาทและมีสิทธิในสินสมรส
- ใช้สิทธิทางศาลภายในเวลา เช่น ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกแทนลูกที่เป็นผู้เยาว์ในฐานะผู้แทนโดยชอบธรรม หรือฟ้องขอแบ่งทรัพย์ในฐานะเจ้าของรวม
เรื่องลูกเป็นจุดที่ไม่ควรมองข้าม ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วมีสิทธิรับมรดกของพ่อเหมือนบุตรชอบด้วยกฎหมาย ดู ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วรับมรดก ถ้ายังไม่มีการรับรองที่ชัดเจน อาจต้องฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร ซึ่งมีกำหนดเวลาจำกัด ดู พ่อตายแล้ว ฟ้องขอเป็นบุตรเพื่อรับมรดกได้ไหม ต้องฟ้องภายในเมื่อไร
ตัวอย่างสมมติ: นางสายใจกับนายอำนวย
ตัวอย่างสมมติ นางสายใจกับนายอำนวยจัดงานแต่งงานตามประเพณีปี 2538 และอยู่ด้วยกันมาตลอดโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ทั้งสองเปิดร้านวัสดุก่อสร้างด้วยกัน มีลูกสองคนซึ่งนายอำนวยเป็นผู้แจ้งเกิดและให้ใช้นามสกุล ปี 2568 นายอำนวยถึงแก่ความตายโดยไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์ในชื่อนายอำนวยมีอาคารร้านค้าที่ซื้อจากกำไรของร้านเมื่อปี 2550 เงินฝากของร้าน และที่ดินสวนที่นายอำนวยได้รับมรดกจากบิดาของตน บิดามารดาของนายอำนวยตายไปแล้ว เหลือน้องชายหนึ่งคน
นางสายใจไม่ใช่ทายาทโดยธรรมของนายอำนวย แต่มีสิทธิขอแบ่งอาคารร้านค้าและเงินฝากของร้านในฐานะเจ้าของรวม โดยหลักคือครึ่งหนึ่ง ถ้าพิสูจน์ได้ว่าร่วมกันทำมาหาได้ อีกครึ่งหนึ่งกับที่ดินสวนเป็นมรดกของนายอำนวย ตกแก่ลูกสองคนซึ่งนายอำนวยรับรองแล้ว น้องชายของนายอำนวยเป็นทายาทลำดับหลัง ไม่มีสิทธิเมื่อยังมีลูก
ถ้าทั้งสองไม่มีลูก ผลจะหนักกว่านี้มาก ส่วนที่เป็นมรดกของนายอำนวยทั้งหมดตกแก่น้องชาย นางสายใจได้เฉพาะส่วนของตนในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกัน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เชื่อว่าอยู่กันนานหรือมีลูกแล้วกฎหมายถือเป็นสามีภริยา ไม่มีหลักเช่นนี้ในกฎหมายไทยปัจจุบัน
- อ้างสิทธิผิดฐาน ยื่นคำร้องหรือฟ้องโดยอ้างว่าเป็นคู่สมรสหรือขอแบ่งสินสมรส ทำให้ถูกยกคำร้อง ทั้งที่ควรอ้างสิทธิในฐานะเจ้าของรวม
- ไม่เก็บหลักฐานการลงทุนลงแรง เมื่อทรัพย์ใส่ชื่อผู้ตายคนเดียว ภาระพิสูจน์ว่าร่วมกันทำมาหาได้อยู่ที่ฝ่ายที่กล่าวอ้าง
- ปล่อยเรื่องสถานะของลูกไว้ จนพ้นกำหนดเวลาฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตร ทำให้ลูกเสียสิทธิในมรดกของพ่อ
ทนายช่วยอะไรได้บ้างสำหรับคู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส
คดีของคู่ชีวิตที่ไม่จดทะเบียนยากกว่าคดีของคู่สมรสทั่วไป เพราะไม่มีข้อสันนิษฐานเรื่องสินสมรสช่วย ทุกอย่างต้องพิสูจน์ด้วยหลักฐาน และมีกำหนดเวลาหลายเรื่องเดินไปพร้อมกัน
- แยกทรัพย์แต่ละรายการว่าเป็นทรัพย์ร่วมหรือเป็นมรดก และประเมินน้ำหนักหลักฐานของคุณ
- ฟ้องขอแบ่งทรัพย์ในฐานะเจ้าของรวม หรือยื่นคัดค้านเมื่อทายาทของผู้ตายนำทรัพย์ร่วมไปรวมในบัญชีมรดกทั้งหมด
- ดำเนินการเรื่องสถานะและสิทธิรับมรดกของลูก รวมถึงขอตั้งผู้จัดการมรดกแทนลูกที่ยังเป็นผู้เยาว์
- สำหรับคู่ที่ทั้งสองฝ่ายยังมีชีวิตอยู่ วางแผนล่วงหน้าด้วยการจดทะเบียนสมรส ทำพินัยกรรม หรือใส่ชื่อร่วมในทรัพย์
ถ้าผู้ตายมีภรรยาที่จดทะเบียนไว้อีกคนหนึ่ง ดู เมียหลวงแยกกันอยู่ไม่หย่า กับเมียใหม่ไม่จดทะเบียน ใครได้ทรัพย์ หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
อยู่กินกันมา 30 ปี มีลูกด้วยกัน แต่ไม่จดทะเบียนสมรส รับมรดกสามีได้ไหม?
รับในฐานะทายาทโดยธรรมไม่ได้ เพราะ ป.พ.พ. มาตรา 1457 ให้การสมรสมีได้เฉพาะเมื่อจดทะเบียน และมาตรา 1629 วรรคสอง ให้สิทธิแก่คู่สมรสตามกฎหมายเท่านั้น คุณยังขอแบ่งทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันและรับทรัพย์ตามพินัยกรรมได้
ไม่จดทะเบียนสมรส มีสินสมรสไหม?
ไม่มี สินสมรสเกิดจากการสมรสที่จดทะเบียนเท่านั้น ทรัพย์ที่คู่ชีวิตไม่จดทะเบียนหามาด้วยกันเป็นกรรมสิทธิ์รวม ซึ่งแบ่งกันตามส่วน โดยกฎหมายสันนิษฐานว่ามีส่วนเท่ากัน แต่ต้องพิสูจน์ก่อนว่าร่วมกันทำมาหาได้จริง
ลูกที่เกิดจากพ่อแม่ไม่จดทะเบียนสมรส รับมรดกพ่อได้ไหม?
รับได้ถ้าพ่อรับรองแล้ว หรือลูกมีฐานะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อโดยการจดทะเบียนรับรองบุตรหรือคำพิพากษาของศาล ส่วนมรดกของแม่ ลูกรับได้เสมอเพราะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของแม่
ถ้าคู่ชีวิตทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ จะได้รับไหม ทั้งที่ไม่ได้จดทะเบียน?
ได้ ผู้รับพินัยกรรมไม่จำเป็นต้องเป็นคู่สมรสหรือญาติ พินัยกรรมที่ทำถูกแบบจึงเป็นเครื่องมือสำคัญที่สุดของคู่ที่ไม่จดทะเบียน โดยผู้ทำยกได้เฉพาะทรัพย์ส่วนของตน
ญาติของผู้ตายให้ย้ายออกจากบ้านที่อยู่ด้วยกันมา ต้องออกไหม?
ยังไม่ควรรีบออกหรือลงชื่อในเอกสารใด ถ้าบ้านเป็นทรัพย์ที่ร่วมกันทำมาหาได้ คุณมีส่วนเป็นเจ้าของรวมและมีสิทธิใช้ทรัพย์นั้น ถ้าลูกของคุณเป็นทายาท ลูกก็มีสิทธิในส่วนที่เป็นมรดกด้วย ควรให้ทนายตรวจหลักฐานก่อนเจรจา
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
