เมื่อชีวิตคู่กับสามีชาวจีนมาถึงจุดที่ต้องแยกทาง ความกังวลอันดับแรกของแม่หลายคนคือลูก ลูกจะอยู่กับใคร พ่อที่กลับไปอยู่จีนยังต้องส่งเงินเลี้ยงดูหรือไม่ และถ้าพ่อพาลูกไปจีนแล้วไม่พากลับ จะทำอะไรได้บ้าง บทความนี้ตอบตามกฎหมายไทย และชี้จุดที่กรณีสามีจีนต่างจากคู่สมรสต่างชาติทั่วไป โดยเฉพาะเรื่องการลักพาตัวเด็ก การเก็บค่าเลี้ยงดูข้ามประเทศ และสัญชาติของลูก
หลักเดียวกันใช้กับกรณีที่ฝ่ายไทยเป็นพ่อและฝ่ายจีนเป็นแม่ ถ้าต้องการภาพรวมทุกทางเลือกในการหย่ากับคู่สมรสชาวจีนก่อน เริ่มจาก คู่มือหย่ากับคนจีนในไทย จดทะเบียนที่อำเภอหรือฟ้องศาล
อำนาจปกครองบุตร คืออะไร
อำนาจปกครองบุตร คือสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมายของพ่อแม่ในการดูแลและตัดสินใจเรื่องสำคัญของลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1566 วางหลักว่าบุตรผู้เยาว์อยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา และอำนาจปกครองอาจอยู่กับฝ่ายเดียวได้ในบางกรณี เช่น เมื่อศาลสั่ง หรือบิดามารดาตกลงกันตามที่กฎหมายให้ตกลงได้
สิทธิที่สำคัญที่สุดเมื่อพ่อแม่อยู่คนละประเทศ คือสิทธิกำหนดที่อยู่ของบุตรตาม ป.พ.พ. มาตรา 1567 (1) เพราะลูกจะอยู่ประเทศไหนผูกอยู่กับว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง หลักทั่วไปเมื่อหย่ากับชาวต่างชาติทุกสัญชาติ อ่านได้ที่ อำนาจปกครองบุตร หย่ากับชาวต่างชาติ ใครได้ลูก บทความนี้จะเน้นเฉพาะจุดที่เกี่ยวกับจีน
หย่าสามีจีน ลูกอยู่กับใคร
ลูกอยู่กับฝ่ายที่เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองตามข้อตกลงที่ทำเป็นหนังสือ หรือตามที่ศาลชี้ขาด ถ้าหย่ากันในไทย ป.พ.พ. มาตรา 1520 กำหนดว่า เมื่อหย่าโดยความยินยอม คู่สมรสต้องตกลงเป็นหนังสือว่าฝ่ายใดเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด ถ้าไม่ได้ตกลงหรือตกลงกันไม่ได้ ให้ศาลชี้ขาด ส่วนการหย่าโดยคำพิพากษา ศาลที่พิจารณาคดีหย่าเป็นผู้ชี้ขาด ทั้งสองกรณีกฎหมายให้ศาลคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ
มาตรา 1520 ไม่ได้ให้สิทธิพ่อหรือแม่ก่อน และไม่ได้กำหนดเกณฑ์อายุของลูกไว้ สิ่งที่ศาลมักต้องการเห็นคือข้อเท็จจริงว่าใครดูแลลูกมาตลอด ลูกเรียนและใช้ชีวิตอยู่ที่ไหน และแต่ละฝ่ายพร้อมดูแลอย่างไร ในคดีที่คู่สมรสต่างสัญชาติ ทนายควรตรวจประเด็นกฎหมายขัดกันประกอบด้วย และระหว่างคดีหย่า ถ้าฝ่ายใดร้องขอ ศาลอาจมีคำสั่งชั่วคราวเกี่ยวกับการพิทักษ์และเลี้ยงดูบุตรได้ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1530
เรื่องลูกถูกกำหนดอย่างไร แยกตามเส้นทางการหย่า
| เส้นทางการหย่า | เรื่องลูกกำหนดอย่างไร | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|
| จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขตในไทย | ตกลงเป็นหนังสือว่าใครใช้อำนาจปกครอง ถ้าไม่ตกลง ศาลชี้ขาด | เขียนเรื่องค่าเลี้ยงดู การพบลูก และการเดินทางออกนอกประเทศให้ชัด |
| ฟ้องหย่าที่ศาลไทย | ศาลชี้ขาดโดยคำนึงถึงประโยชน์ของบุตร | ถ้าสามีอยู่จีน ต้องส่งหมายไปจีน ซึ่งต้องวางแผนตั้งแต่ยื่นฟ้อง |
| จดทะเบียนหย่าที่สำนักทะเบียนจีน (เฉพาะคู่ที่จดทะเบียนสมรสในจีนแผ่นดินใหญ่) | สัญญาหย่าต้องมีข้อตกลงเรื่องการเลี้ยงดูบุตร | ทั้งสองต้องไปด้วยตนเอง ข้อตกลงควรครอบคลุมชีวิตของลูกในไทยด้วย |
| ฟ้องหย่าที่ศาลจีน | ศาลจีนตัดสินตามกฎหมายที่กฎหมายขัดกันของจีนชี้ ซึ่งอาจเป็นกฎหมายจีน | ต้องตอบคดีให้ทัน และคำพิพากษาจีนจะใช้ในไทยได้เพียงใดต้องตรวจเป็นเรื่อง ๆ |
ถ้าสามีกลับไปจีนและติดต่อไม่ได้ ขั้นตอนฟ้องหย่าและส่งหมายไปจีนอธิบายไว้ใน สามีจีนกลับประเทศไม่ติดต่อ ฟ้องหย่าที่ศาลไทยได้ไหม
ถ้าคดีหย่าอยู่ที่ศาลจีน หลักเรื่องลูกต่างไปอย่างไร
ต่างไปในบางจุด ถ้าสามีจีนฟ้องหย่าที่ศาลประชาชนในจีน หลักในประมวลกฎหมายแพ่งของจีน (民法典) มาตรา 1084 ที่ศาลจีนใช้เมื่อกฎหมายจีนเป็นกฎหมายที่ใช้กับเรื่องลูก มีดังนี้ (กฎหมายขัดกันของจีนมีบทเรื่องบิดามารดากับบุตรแยกจากเรื่องการหย่า ทนายในจีนต้องตรวจ)
- ความเป็นพ่อแม่ลูกไม่สิ้นไปเพราะการหย่า
- ลูกอายุไม่ถึงสองปี หลักคือให้มารดาเลี้ยงดูโดยตรง
- ลูกอายุสองปีขึ้นไป ถ้าพ่อแม่ตกลงกันไม่ได้ ศาลจีนตัดสินตามหลักที่เป็นประโยชน์สูงสุดต่อผู้เยาว์
- ลูกอายุครบแปดปี ศาลจีนต้องเคารพความประสงค์ที่แท้จริงของลูก
นอกจากนี้ มาตรา 1086 ของกฎหมายจีนให้ฝ่ายที่ไม่ได้เลี้ยงดูลูกโดยตรงมีสิทธิเยี่ยมลูก หลักเหล่านี้เป็นของศาลจีน ไม่ใช่หลักที่ศาลไทยใช้ ถ้าคุณได้รับเอกสารคดีหย่าจากศาลจีน อย่านิ่งเฉย อ่านต่อที่ สามีจีนฟ้องหย่าที่ศาลจีน ภรรยาอยู่ไทยต้องทำอะไร
ค่าเลี้ยงดูบุตรเมื่อพ่ออยู่จีน เรียกได้อย่างไร
เรียกได้ทั้งในสัญญาหย่าและในคดีหย่า ป.พ.พ. มาตรา 1522 ให้กำหนดค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรตามที่ตกลงในสัญญาหย่า หรือให้ศาลเป็นผู้กำหนด และมาตรา 1564 ให้บิดามารดาต้องอุปการะเลี้ยงดูบุตรระหว่างเป็นผู้เยาว์ พ่อที่ไม่ได้เป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง หรือกลับไปอยู่จีนแล้ว จึงยังมีหน้าที่นี้ จำนวนเงินไม่มีอัตราตายตัว มาตรา 1598/38 ให้ศาลพิจารณาจากความสามารถของผู้ให้ ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์แห่งกรณี
ปัญหาจริงอยู่ที่การบังคับ ถ้าพ่อไม่มีทรัพย์สินหรือรายได้ในไทย ไม่มีสนธิสัญญาที่ทำให้คำพิพากษาค่าเลี้ยงดูของศาลไทยบังคับในจีนได้ทันที ทั้งไทยและจีนไม่อยู่ในอนุสัญญากรุงเฮกว่าด้วยการเรียกเก็บค่าเลี้ยงดูบุตรระหว่างประเทศ พ.ศ. 2550 (ค.ศ. 2007) และกฎของศาลประชาชนสูงสุดของจีนเรื่องรับรองคำพิพากษาหย่าต่างประเทศก็ไม่ครอบคลุมส่วนที่เป็นการเลี้ยงดูบุตร ผู้ที่ต้องการบังคับต้องยื่นขอให้ศาลจีนรับรองตามหลักกฎหมายจีน ซึ่งทำได้ยากและไม่แน่นอน ควรปรึกษาทนายทั้งสองประเทศ
ยากไม่ได้แปลว่าเก็บไม่ได้เลย สิ่งที่ทำได้ตั้งแต่วันหย่าคือกำหนดจำนวน วิธีโอน และกำหนดจ่ายให้ชัด เก็บหลักฐานการโอนทุกครั้ง และตรวจว่าพ่อมีทรัพย์สินหรือรายได้ในไทยหรือไม่ เพราะการบังคับคดีกับทรัพย์ที่อยู่ในไทยทำได้ตรงกว่า
ลูกครึ่งไทย–จีนมีสัญชาติอะไร
ลูกที่พ่อหรือแม่เป็นคนไทย โดยหลักมีสัญชาติไทย ส่วนสัญชาติจีนต้องดูกฎหมายสัญชาติของจีน ซึ่งไม่รับรองการถือสองสัญชาติของพลเมืองจีน และเด็กที่เกิดนอกจีนจะมีสัญชาติจีนหรือไม่ขึ้นกับข้อเท็จจริง เช่น พ่อหรือแม่ฝ่ายจีนตั้งถิ่นฐานอยู่ต่างประเทศหรือไม่ และเด็กได้สัญชาติอื่นตั้งแต่เกิดหรือไม่ เรื่องนี้ควรตรวจกับสถานทูตจีน ไม่ควรสันนิษฐานเอง
สัญชาติเกี่ยวกับเอกสารเดินทางของลูก ฝั่งไทย การทำหนังสือเดินทางให้ผู้เยาว์มีระบบหนังสือให้ความยินยอมของบิดามารดา ถ้ามีบันทึกข้อตกลงหรือคำพิพากษาระบุผู้ใช้อำนาจปกครองไว้ชัด จะช่วยเรื่องเอกสารของลูก ควรตรวจหลักเกณฑ์กับกรมการกงสุลก่อนยื่น
พาลูกไปจีนได้ไหม และทำไมต้องป้องกันก่อนลูกออกนอกประเทศ
พาไปได้ถ้าการเดินทางเป็นไปตามสิทธิของผู้ใช้อำนาจปกครอง ข้อตกลง หรือคำสั่งศาล แต่ถ้ายังใช้อำนาจปกครองร่วมกันหรือมีข้อพิพาทเรื่องลูกอยู่ ไม่ควรตัดสินใจฝ่ายเดียว และสำหรับจีน การป้องกันสำคัญกว่าการแก้ไขภายหลังมาก เพราะไทยเป็นภาคีอนุสัญญากรุงเฮกว่าด้วยการลักพาตัวเด็กข้ามชาติ ซึ่งมีผลสำหรับไทยตั้งแต่ 1 พฤศจิกายน 2545 แต่จีนแผ่นดินใหญ่ไม่ได้เป็นภาคี ฝั่งจีนอนุสัญญานี้ใช้กับฮ่องกงและมาเก๊า ไม่ใช้กับจีนแผ่นดินใหญ่
ผลในทางปฏิบัติคือ ถ้าลูกถูกพาจากไทยไปจีนแผ่นดินใหญ่โดยอีกฝ่ายไม่ยินยอม จะไม่มีกลไกขอให้ส่งเด็กกลับตามอนุสัญญาเฮก ต้องดำเนินการผ่านศาลและกฎหมายของจีน ประกอบกับช่องทางการทูต ซึ่งยากและใช้เวลา ข้อพิพาทเรื่องลูกระหว่างสองประเทศนี้ ไม่ว่าฝ่ายใดเป็นผู้พาไป จึงต้องพึ่งศาลและกฎหมายภายในของแต่ละประเทศ
ขั้นตอนป้องกันก่อนลูกเดินทาง
- ทำข้อตกลงเป็นหนังสือ ระบุว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง ลูกอาศัยอยู่ที่ไหน การไปเยี่ยมพ่อที่จีนทำได้ภายใต้เงื่อนไขใด ใครเดินทางไปด้วย และต้องกลับเมื่อไร
- ถ้าตกลงไม่ได้ ให้ศาลชี้ขาด คำพิพากษาหรือคำสั่งศาลไทยที่ระบุผู้ใช้อำนาจปกครองชัดเจน เป็นหลักฐานสำคัญทั้งเรื่องเอกสารของลูกและเมื่อเกิดข้อพิพาทภายหลัง
- ขอคำสั่งชั่วคราวระหว่างคดี ถ้ามีคดีหย่าอยู่ในศาลไทย ปรึกษาทนายว่าจะขอให้ศาลมีคำสั่งชั่วคราวเกี่ยวกับบุตรตามมาตรา 1530 ได้เพียงใด ดูเพิ่มเติมที่ สามีต่างชาติจะหนีกลับประเทศระหว่างคดี ขอศาลคุ้มครองอะไรได้บ้าง
- รู้ว่าเอกสารของลูกอยู่ที่ใคร สูติบัตร หนังสือเดินทางไทย และเอกสารจีนถ้ามี ควรรู้ว่าแต่ละฉบับอยู่กับใครและหมดอายุเมื่อไร
- เก็บหลักฐานว่าลูกอาศัยในไทยตามปกติ เช่น หลักฐานการเรียนและการรักษาพยาบาล
- เห็นสัญญาณผิดปกติ ปรึกษาทนายทันที เช่น อีกฝ่ายขอเอกสารของลูกโดยไม่บอกเหตุผล หรือพูดถึงการย้ายลูกไปอยู่จีนโดยไม่ได้ตกลงกัน
สิ่งที่ไม่ควรทำแม้จะกังวลแค่ไหน คือพาลูกหนีไปซ่อน ตัดการติดต่อระหว่างลูกกับอีกฝ่ายโดยไม่มีเหตุอันสมควร หรือพาลูกข้ามประเทศโดยอีกฝ่ายไม่ยินยอม การกระทำเหล่านี้อาจถูกยกขึ้นต่อสู้กับคุณในศาล และไม่เป็นผลดีต่อลูก
ตัวอย่างสมมติ: นางบีกับนายเอ
ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ นางบีเป็นคนไทย จดทะเบียนสมรสที่อำเภอกับนายเอซึ่งเป็นชาวจีน มีลูกชายวัยสี่ขวบที่เกิดและเข้าเรียนในไทย นายเอกลับไปทำงานในจีนและอยากพาลูกไปอยู่กับปู่ย่าสักพัก นางบีไม่ต้องการ ทั้งคู่จึงคุยกันเรื่องหย่า
ถ้าตกลงหย่าที่อำเภอได้ ข้อตกลงเป็นหนังสือควรระบุว่านางบีเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง ลูกอาศัยอยู่ในไทย นายเอจ่ายค่าเลี้ยงดูเท่าใด ทางใด และทุกเมื่อไร การไปเยี่ยมที่จีนทำได้ช่วงปิดเทอมโดยมีผู้ที่ตกลงกันเดินทางไปด้วย และใครเก็บหนังสือเดินทางของลูก ถ้าตกลงกันไม่ได้ นางบีอาจฟ้องหย่าที่ศาลไทยและขอให้ศาลชี้ขาดอำนาจปกครอง เพราะถ้าลูกถูกพาไปจีนแผ่นดินใหญ่โดยไม่ได้ตกลงกัน จะไม่มีอนุสัญญาเฮกช่วยนำลูกกลับ ข้อตกลงและคำสั่งศาลที่ทำไว้ก่อนจึงเป็นเครื่องป้องกันที่สำคัญที่สุด
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เชื่อว่าลูกต่ำกว่าสองขวบต้องอยู่กับแม่เสมอ นี่เป็นหลักของกฎหมายจีนที่ศาลจีนใช้ ศาลไทยชี้ขาดตาม ป.พ.พ. มาตรา 1520 โดยคำนึงถึงประโยชน์ของบุตร
- เชื่อว่าลูกถือสองสัญชาติไทย–จีนได้แน่นอน กฎหมายจีนไม่รับรองการถือสองสัญชาติ และเด็กที่เกิดนอกจีนอาจไม่มีสัญชาติจีน
- คิดว่าถ้าลูกถูกพาไปจีนจะใช้อนุสัญญาเฮกนำกลับได้ จีนแผ่นดินใหญ่ไม่ใช่ภาคี จึงต้องป้องกันก่อน
- ไม่กำหนดค่าเลี้ยงดูให้ชัดเพราะเชื่อใจกัน เมื่ออีกฝ่ายอยู่จีน การเรียกเงินภายหลังยากกว่ามาก
ทนายช่วยอะไรได้บ้างในเรื่องลูก
- ร่างหรือตรวจข้อตกลงเรื่องอำนาจปกครอง ค่าเลี้ยงดู การพบลูก และการเดินทางไปจีนให้รัดกุม
- ประเมินว่าควรจดทะเบียนหย่าหรือฟ้องหย่า โดยคำนึงถึงความเสี่ยงที่ลูกจะถูกพาออกนอกประเทศ
- ยื่นฟ้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ และขอคำสั่งชั่วคราวเกี่ยวกับบุตรระหว่างคดี
- วางแผนส่งหมายไปจีน และเตรียมพยานหลักฐานเรื่องการดูแลลูก
- ประสานทนายในจีนเมื่อมีคดีที่ศาลจีน หรือเมื่อต้องเรียกค่าเลี้ยงดูจากทรัพย์สินในจีน
เรื่องลูกในการหย่ากับสามีจีนมีทั้งกฎหมายไทย กฎหมายจีน และช่องว่างระหว่างสองประเทศเกี่ยวข้องพร้อมกัน การวางข้อตกลงและขอคำสั่งศาลให้ครบก่อนลูกเดินทางช่วยลดความเสี่ยงได้มาก หากต้องการให้ช่วยประเมินเรื่องลูกในกรณีของคุณ ติดต่อสำนักงาน ได้
คำถามที่พบบ่อย
สามีจีนไม่ยอมให้ลูกอยู่กับแม่ ศาลไทยจะให้ลูกอยู่กับใคร
ศาลจะชี้ขาดโดยคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของลูกเป็นสำคัญตาม ป.พ.พ. มาตรา 1520 ไม่มีฝ่ายใดได้สิทธิก่อนเพียงเพราะเป็นพ่อหรือแม่ ข้อเท็จจริงที่มีน้ำหนักมักเป็นเรื่องใครดูแลลูกมาตลอดและลูกใช้ชีวิตอยู่ที่ไหน
ลูกอายุไม่ถึงสองขวบ ต้องอยู่กับแม่เสมอไหม
ไม่เสมอไปในศาลไทย หลักให้ลูกอายุไม่ถึงสองปีอยู่กับมารดาเป็นหลักของประมวลกฎหมายแพ่งของจีนที่ศาลจีนใช้ ถ้าคดีอยู่ในศาลไทย ศาลชี้ขาดตามมาตรา 1520 โดยดูประโยชน์ของลูกเป็นรายกรณี
สามีกลับไปอยู่จีนแล้ว ยังต้องจ่ายค่าเลี้ยงดูลูกหรือไม่
ต้องจ่าย ป.พ.พ. มาตรา 1564 ให้บิดามารดาอุปการะเลี้ยงดูบุตรระหว่างเป็นผู้เยาว์ การย้ายไปอยู่ต่างประเทศไม่ทำให้หน้าที่นี้หมดไป แต่การบังคับในจีนทำได้ยากและไม่แน่นอน จึงควรกำหนดรายละเอียดการจ่ายให้ชัดตั้งแต่ตอนหย่า
ถ้าพ่อพาลูกไปจีนแล้วไม่พากลับ ใช้อนุสัญญาเฮกได้ไหม
ไม่ได้ เพราะจีนแผ่นดินใหญ่ไม่ได้เป็นภาคีอนุสัญญากรุงเฮกว่าด้วยการลักพาตัวเด็กข้ามชาติ ฝั่งจีนอนุสัญญาใช้กับฮ่องกงและมาเก๊าเท่านั้น ต้องดำเนินการผ่านศาลและกฎหมายของจีนและช่องทางการทูต ควรปรึกษาทนายทันที
ลูกครึ่งไทย–จีนถือสองสัญชาติได้ไหม
ไม่ควรสันนิษฐานว่าได้ กฎหมายสัญชาติของจีนไม่รับรองการถือสองสัญชาติของพลเมืองจีน และเด็กที่เกิดนอกจีนจะมีสัญชาติจีนหรือไม่ขึ้นกับข้อเท็จจริงของพ่อแม่ ควรตรวจกับสถานทูตจีน ส่วนสัญชาติไทย โดยหลักลูกที่พ่อหรือแม่เป็นคนไทยมีสัญชาติไทย
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
