ศาลอุทธรณ์อ่านคำพิพากษาคดีอาญาแล้ว ผลยังไม่เป็นอย่างที่หวัง และคุณได้ยินมาว่า "ต้องขออนุญาตฎีกาก่อน" บางคนจึงคิดว่าคดีจบที่ศาลอุทธรณ์แล้ว บางคนเสียเวลาไปหาวิธียื่นคำร้องที่ไม่มีอยู่จริงจนใกล้ครบกำหนด ทั้งสองแบบอาจทำให้เสียสิทธิได้ บทความนี้แยกให้เห็นว่าการขออนุญาตฎีกาใช้กับคดีใด คดีอาญาทั่วไปมีข้อห้ามอะไร ทางออกตามมาตรา 221 คืออะไร และคดียาเสพติดต่างออกไปอย่างไร
ขออนุญาตฎีกา คดีอาญาทั่วไปต้องทำไหม?
ไม่ต้อง ฎีกา คือ การยื่นคำฟ้องโต้แย้งคำพิพากษาหรือคำสั่งของศาลอุทธรณ์เพื่อให้ศาลฎีกาซึ่งเป็นศาลสูงสุดของศาลยุติธรรมวินิจฉัย สำหรับคดีอาญาทั่วไป ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 216 ให้คู่ความฎีกาได้ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันที่ได้อ่านหรือถือว่าได้อ่านคำพิพากษาหรือคำสั่งของศาลอุทธรณ์ โดยยื่นต่อศาลชั้นต้น ตัวบทปัจจุบันไม่มีขั้นตอนให้ยื่นคำร้องขออนุญาตต่อศาลฎีกาก่อนสำหรับคดีอาญาทั่วไป
ความเข้าใจผิดเรื่องนี้มาจากคดีแพ่ง ซึ่งตั้งแต่ปี 2558 ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 247 กำหนดว่าการฎีกาทำได้เมื่อได้รับอนุญาตจากศาลฎีกา (อ่านเพิ่มที่ ขออนุญาตฎีกาคดีแพ่ง มาตรา 249) นอกจากนี้กฎหมายวิธีพิจารณาคดีเฉพาะบางฉบับ เช่น คดียาเสพติด และคดีอาญาทุจริตและประพฤติมิชอบ ก็มีระบบให้ศาลฎีกาพิจารณาก่อนว่าจะรับฎีกาหรือไม่ เมื่อข้อมูลเหล่านี้ถูกเล่าต่อแบบย่อ จึงกลายเป็นความเชื่อว่าคดีอาญาทุกคดีต้องขออนุญาต
อย่างไรก็ดี "ไม่ต้องขออนุญาต" ไม่ได้แปลว่าฎีกาได้ทุกเรื่อง คดีอาญาทั่วไปมีข้อห้ามฎีกาในข้อเท็จจริง และบางกรณีห้ามฎีกาทั้งหมด ซึ่งต้องตรวจก่อนลงมือเขียน ภาพรวมของการอุทธรณ์และฎีกาทั้งคดีแพ่งและอาญาอยู่ในบทความ อุทธรณ์ คืออะไร คู่มือยื่นอุทธรณ์ฉบับปี 2569
ตามรายงานสถิติคดีศาลยุติธรรม ประจำปี พ.ศ. 2568 ของสำนักงานศาลยุติธรรม ศาลฎีการับคดีใหม่ 8,648 คดี เป็นคดีอาญา 6,611 คดี และคดีแพ่ง 2,037 คดี ตัวเลขนี้บอกปริมาณงานของศาลฎีกาเท่านั้น ไม่ได้บอกว่าคดีแบบใดได้รับอนุญาตหรือมีโอกาสชนะเท่าใด
ฎีกาคดีอาญาทั่วไป คดียาเสพติด และคดีแพ่ง ต่างกันอย่างไร?
ต่างกันตั้งแต่คำถามแรกว่าต้องขออนุญาตศาลฎีกาหรือไม่ ตารางนี้สรุปหลักที่ใช้บ่อยที่สุด รายละเอียดของแต่ละช่องอยู่ในหัวข้อถัดไป
| เรื่อง | คดีอาญาทั่วไป | คดียาเสพติด | คดีแพ่ง |
|---|---|---|---|
| ต้องขออนุญาตศาลฎีกาไหม | ไม่ต้อง (ป.วิ.อ. มาตรา 216) แต่มีข้อห้ามมาตรา 218–220 | ต้องยื่นคำร้องขออนุญาตฎีกาพร้อมฎีกา | ต้องได้รับอนุญาตจากศาลฎีกา (ป.วิ.พ. มาตรา 247) |
| กำหนดเวลา | หนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ | หนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ | หนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ |
| ทางไปต่อของคดีที่ติดข้อห้าม | ผู้พิพากษาศาลล่างอนุญาต หรืออัยการรับรอง (มาตรา 221) | ศาลฎีกาเห็นว่าเป็นปัญหาสำคัญ | ศาลฎีกาเห็นว่าเป็นปัญหาสำคัญที่ควรวินิจฉัย |
| ถ้าไม่ผ่าน | ศาลชั้นต้นไม่รับฎีกา คัดค้านคำสั่งได้ภายใน 15 วัน | คำพิพากษาศาลอุทธรณ์ถึงที่สุดตั้งแต่วันอ่าน | คำพิพากษาศาลอุทธรณ์เป็นที่สุดตั้งแต่วันอ่าน |
| จำเลยต้องแสดงตนไหม | ต้อง ถ้าถูกจำคุกโดยไม่รอการลงโทษและไม่ได้ถูกคุมขัง | ต้อง ถ้าถูกจำคุกหรือโทษหนักกว่า ไม่ได้ถูกคุมขัง และศาลไม่ได้รอการลงโทษ | ไม่มีหลักนี้ |
ข้อห้ามฎีกาคดีอาญา มาตรา 218–220 มีอะไรบ้าง?
ข้อห้ามส่วนใหญ่เป็นข้อห้ามฎีกาในข้อเท็จจริง ซึ่งหมายถึงคำถามว่าเหตุการณ์จริงเป็นอย่างไร พยานคนใดน่าเชื่อ หรือพยานหลักฐานพอฟังว่าจำเลยกระทำผิดหรือไม่ ส่วนข้อกฎหมาย คือคำถามว่าเมื่อข้อเท็จจริงเป็นอย่างที่ศาลฟังมาแล้ว ศาลใช้และตีความกฎหมายถูกต้องหรือไม่ ข้อห้ามหลักมีดังนี้
- มาตรา 218 ถ้าศาลอุทธรณ์พิพากษายืนตามศาลชั้นต้นหรือแก้ไขเพียงเล็กน้อย และลงโทษจำคุกจำเลยไม่เกินห้าปีหรือปรับ ห้ามคู่ความทั้งสองฝ่ายฎีกาในข้อเท็จจริง ถ้าลงโทษจำคุกเกินห้าปี ข้อห้ามฎีกาข้อเท็จจริงใช้กับฝ่ายโจทก์
- มาตรา 219 ถ้าศาลชั้นต้นลงโทษจำคุกไม่เกินสองปีหรือปรับไม่เกินสี่หมื่นบาท และศาลอุทธรณ์ยังลงโทษไม่เกินนั้น ห้ามฎีกาในข้อเท็จจริง เว้นแต่ศาลอุทธรณ์แก้ไขมากและเพิ่มเติมโทษ จำเลยจึงฎีกาได้
- มาตรา 220 ถ้าศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์ต่างพิพากษายกฟ้องโจทก์ ห้ามฎีกา ไม่ว่าในข้อเท็จจริงหรือข้อกฎหมาย ข้อนี้กระทบโจทก์และผู้เสียหายที่ฟ้องคดีเองโดยตรง
สังเกตว่ามาตรา 218 และ 219 ห้ามเฉพาะข้อเท็จจริง คดีที่ติดข้อห้ามสองมาตรานี้จึงอาจยังฎีกาในข้อกฎหมายได้ภายใต้เงื่อนไขอื่นของกฎหมาย ปัญหาที่พบบ่อยคือฎีกาที่เขียนว่า "พยานโจทก์เบิกความขัดกัน" หรือ "ศาลรับฟังพยานไม่ถูกต้อง" ซึ่งโดยเนื้อแท้เป็นการโต้แย้งข้อเท็จจริง ถ้าคดีต้องห้าม ศาลอาจไม่รับฎีกาในส่วนนั้น การแยกให้ออกว่าประเด็นใดเป็นข้อกฎหมายจริงจึงเป็นงานสำคัญของผู้เขียนฎีกา
มาตรา 221 คืออะไร และช่วยคดีที่ต้องห้ามฎีกาได้อย่างไร?
มาตรา 221 คือทางออกของคดีที่ติดข้อห้ามมาตรา 218–220 โดยคดีจะฎีกาได้ถ้าผู้พิพากษาที่พิจารณาหรือลงชื่อในคำพิพากษา หรือทำความเห็นแย้ง ในศาลชั้นต้นหรือศาลอุทธรณ์ เห็นว่าข้อความที่ตัดสินเป็นปัญหาสำคัญอันควรสู่ศาลสูงสุดและอนุญาตให้ฎีกา หรืออัยการตามที่กฎหมายกำหนดรับรองว่ามีเหตุอันควรฎีกา
นี่คือ "การอนุญาต" อีกแบบหนึ่งที่คนมักสับสนกับระบบขออนุญาตฎีกาคดีแพ่ง ข้อแตกต่างสำคัญคือผู้ให้อนุญาตเป็นผู้พิพากษาที่เคยพิจารณาคดีในศาลล่าง ไม่ใช่องค์คณะของศาลฎีกา และใช้เฉพาะเมื่อคดีติดข้อห้าม ไม่ใช่ขั้นตอนที่ทุกคดีต้องผ่าน ไม่มีบทใดบังคับให้ผู้พิพากษาต้องอนุญาต คำร้องจึงต้องแสดงให้เห็นว่าประเด็นเป็นปัญหาสำคัญจริง ไม่ใช่เพียงไม่เห็นด้วยกับผลคดี มุมของการฎีกาขอลดโทษและการขอให้รับรองฎีกามีอธิบายเพิ่มใน ฎีกาขอลดโทษคดีอาญาได้ไหม
ขอให้อนุญาตหรือรับรองฎีกาต้องเตรียมอะไร?
- ระบุให้ชัดว่าคดีติดข้อห้ามตามมาตราใด และเพราะเหตุใด
- สรุปประเด็นที่ต้องการให้ศาลฎีกาวินิจฉัยให้สั้นและตรง
- อธิบายว่าทำไมประเด็นนั้นเป็นปัญหาสำคัญ เช่น กระทบหลักกฎหมายที่ใช้กับคดีอื่น หรือผลของคำพิพากษาขัดกับพยานหลักฐานในสำนวนอย่างชัดแจ้ง
- แนบหรืออ้างคำพิพากษาทั้งสองศาลและส่วนของสำนวนที่เกี่ยวข้อง
- เริ่มเตรียมตั้งแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ เพราะกำหนดฎีกามีเพียงหนึ่งเดือน และควรให้ทนายตรวจว่าต้องยื่นคำร้องประกอบอย่างไรภายในกำหนดนั้น
จำเลยต้องไปแสดงตนเมื่อยื่นฎีกาไหม?
ต้องไปในบางกรณี ป.วิ.อ. มาตรา 216 วรรคสอง ให้นำหลักการแสดงตนของมาตรา 198 มาใช้กับการฎีกาด้วย ผลคือจำเลยที่ถูกพิพากษาให้จำคุกหรือรับโทษที่หนักกว่า และไม่ได้ถูกคุมขังอยู่ ต้องแสดงตนต่อเจ้าพนักงานศาลขณะยื่นฎีกา มิฉะนั้นศาลจะไม่รับฎีกา หลักนี้ไม่ใช้กับจำเลยที่ศาลรอการลงโทษจำคุก หรือจำเลยที่รับโทษครบแล้ว
ในทางปฏิบัติ จำเลยที่ได้รับการปล่อยตัวชั่วคราวระหว่างอุทธรณ์คือกลุ่มที่ต้องวางแผนเรื่องนี้มากที่สุด การให้ทนายไปยื่นแทนเพียงลำพังอาจไม่พอ วิธีปฏิบัติและเอกสารที่ศาลต้องการควรสอบถามศาลชั้นต้นล่วงหน้า อย่ารอวันสุดท้ายของกำหนด
คดียาเสพติดต้องขออนุญาตฎีกาอย่างไร?
คดียาเสพติดใช้พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดียาเสพติด พ.ศ. 2550 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมในปี 2564 ในชั้นอุทธรณ์ คดียาเสพติดจากทุกจังหวัดอุทธรณ์ไปที่ศาลอุทธรณ์ (แผนกคดียาเสพติด) ไม่ใช่ศาลอุทธรณ์ภาคของจังหวัดนั้น โดยยื่นต่อศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือน
เมื่อศาลอุทธรณ์พิพากษาแล้ว กฎหมายให้คำพิพากษาส่วนความผิดเกี่ยวกับยาเสพติดเป็นที่สุด เว้นแต่ศาลฎีกาอนุญาตให้ฎีกา ผู้ที่ต้องการฎีกาต้องยื่นคำร้องขออนุญาตฎีกาพร้อมกับฎีกา ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ ศาลฎีกาอาจรับเมื่อเห็นว่าเป็นปัญหาสำคัญ ถ้าไม่รับ คำพิพากษาศาลอุทธรณ์ถึงที่สุดตั้งแต่วันที่อ่าน รายละเอียดวิธีการเป็นไปตามระเบียบของที่ประชุมใหญ่ศาลฎีกา
มีสองจุดที่ต้องระวังเพิ่ม จุดแรก ถ้าคดีมีความผิดฐานอื่นที่ไม่ใช่ความผิดเกี่ยวกับยาเสพติดรวมอยู่ด้วย ส่วนนั้นฎีกาตาม ป.วิ.อ. จึงอาจต้องใช้กติกาสองชุดในคดีเดียว จุดที่สอง หลักการแสดงตนใช้กับคำขออนุญาตฎีกาคดียาเสพติดด้วย จำเลยที่ถูกพิพากษาจำคุกหรือโทษหนักกว่าและไม่ได้ถูกคุมขังต้องแสดงตน เว้นแต่ศาลรอการลงโทษหรือรับโทษครบแล้ว
เรื่องนี้กระทบคนจำนวนมาก ตามรายงานสถิติฉบับเดียวกัน ปี 2568 ศาลชั้นอุทธรณ์รับคดียาเสพติดใหม่ 22,637 คดี จากคดีส่วนอาญาที่รับใหม่ทั้งหมด 52,171 คดี ประเด็นการขอลดโทษตามประมวลกฎหมายยาเสพติดอ่านเพิ่มได้ที่ อุทธรณ์ขอลดโทษคดียาเสพติดตามประมวลกฎหมายยาเสพติด 2564
ตัวอย่างสมมติ: สองคดี สองเส้นทางไปศาลฎีกา
ตัวอย่างนี้เป็นตัวอย่างสมมติเพื่ออธิบายหลักเท่านั้น นายเอถูกฟ้องคดีลักทรัพย์ ศาลชั้นต้นพิพากษาจำคุกหนึ่งปีหกเดือนโดยไม่รอการลงโทษ ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน นายเอได้ประกันตัวระหว่างอุทธรณ์ คดีของนายเอไม่ต้องขออนุญาตศาลฎีกา แต่ติดข้อห้ามฎีกาในข้อเท็จจริงตามมาตรา 218 และ 219 ถ้านายเอต้องการโต้แย้งว่าพยานจำคนผิด ซึ่งเป็นข้อเท็จจริง ต้องอาศัยการอนุญาตหรือรับรองตามมาตรา 221 แต่ถ้าประเด็นคือศาลปรับบทกฎหมายผิด ซึ่งเป็นข้อกฎหมาย อาจฎีกาได้ภายในหนึ่งเดือน และเพราะนายเอไม่ได้ถูกคุมขัง เขาต้องไปแสดงตนขณะยื่นฎีกา
นางบีถูกพิพากษาในคดีความผิดเกี่ยวกับยาเสพติด ศาลอุทธรณ์ (แผนกคดียาเสพติด) พิพากษายืน นางบีต้องยื่นคำร้องขออนุญาตฎีกาพร้อมฎีกาภายในหนึ่งเดือน ถ้าศาลฎีกาไม่อนุญาต คำพิพากษาศาลอุทธรณ์ถึงที่สุดตั้งแต่วันอ่าน ผลจริงของคดีใดคดีหนึ่งขึ้นกับคำพิพากษาและพยานหลักฐานของคดีนั้น
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยหลังศาลอุทธรณ์พิพากษาคดีอาญา
- รอ "ขออนุญาตฎีกา" ในคดีอาญาทั่วไป จนใกล้หรือเลยกำหนดหนึ่งเดือน ทั้งที่ขั้นตอนนี้ไม่มี
- ใช้กติกาผิดประเภทคดี เช่น ยื่นฎีกาคดียาเสพติดโดยไม่มีคำร้องขออนุญาต หรือคิดว่าคดีลักทรัพย์ต้องขออนุญาตแบบคดียาเสพติด
- เขียนฎีกาโต้แย้งพยานทั้งที่คดีต้องห้ามฎีกาข้อเท็จจริง และไม่ได้ใช้ช่องทางมาตรา 221
- ไม่ไปแสดงตน ในกรณีที่จำเลยถูกจำคุกโดยไม่รอการลงโทษและไม่ได้ถูกคุมขัง
- นิ่งเฉยเมื่อศาลชั้นต้นไม่รับฎีกา ทั้งที่ยังยื่นคำร้องคัดค้านคำสั่งได้ที่ศาลชั้นต้นภายในสิบห้าวันนับแต่วันฟังคำสั่ง (ดู ศาลไม่รับอุทธรณ์ ทำอย่างไร ซึ่งอธิบายหลักคล้ายกันในชั้นอุทธรณ์)
- นับกำหนดเองว่าเป็นสามสิบวัน ควรให้ทนายตรวจวันครบกำหนดจริงจากวันอ่านคำพิพากษา
ถ้าศาลอุทธรณ์เพิ่งอ่านคำพิพากษา สิ่งที่ควรทำในสัปดาห์แรกคือขอคัดคำพิพากษาของทั้งสองศาล จดวันอ่านให้แน่นอน ตรวจว่าคดีเป็นคดีอาญาทั่วไปหรือคดียาเสพติด และจำเลยต้องแสดงตนหรือไม่ ทนายความจะอ่านสำนวน แยกประเด็นข้อเท็จจริงกับข้อกฎหมาย และประเมินว่าควรใช้ช่องทางมาตรา 221 หรือคำร้องขออนุญาตฎีกาอย่างไร ถ้าต้องการให้ทนายตรวจคดีของคุณก่อนครบกำหนด ติดต่อสำนักงาน พร้อมคำพิพากษาที่มีอยู่
คำถามที่พบบ่อย
ฎีกาคดีอาญาต้องยื่นภายในกี่วัน?
ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันที่ได้อ่านหรือถือว่าได้อ่านคำพิพากษาของศาลอุทธรณ์ ไม่ใช่นับจากวันที่ได้รับสำเนาคำพิพากษา ฎีกายื่นที่ศาลชั้นต้นที่พิจารณาคดี ไม่ได้ยื่นตรงที่ศาลฎีกา
ศาลยกฟ้องทั้งสองศาล โจทก์ฎีกาได้ไหม?
โดยหลักไม่ได้ ป.วิ.อ. มาตรา 220 ห้ามฎีกาในคดีที่ศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์ยกฟ้องโจทก์ ทั้งในข้อเท็จจริงและข้อกฎหมาย ทางที่เหลือคือขอให้ผู้พิพากษาที่พิจารณาคดีอนุญาต หรือให้อัยการรับรองตามมาตรา 221
ศาลอุทธรณ์ยืนโทษจำคุกสามปี จำเลยฎีกาได้หรือไม่?
ได้ในข้อกฎหมาย ภายใต้เงื่อนไขอื่นของกฎหมาย แต่ข้อเท็จจริงต้องห้ามตามมาตรา 218 เพราะศาลอุทธรณ์พิพากษายืนและโทษจำคุกไม่เกินห้าปี เว้นแต่ได้รับอนุญาตหรือรับรองตามมาตรา 221 ถ้าจำเลยไม่ได้ถูกคุมขังและไม่ได้รอการลงโทษ ต้องแสดงตนขณะยื่นด้วย
คดียาเสพติดแพ้ในชั้นอุทธรณ์แล้ว ฎีกาได้ไหม?
ได้ ถ้าศาลฎีกาอนุญาต ต้องยื่นคำร้องขออนุญาตฎีกาพร้อมฎีกาภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ ศาลฎีกาอาจรับเมื่อเห็นว่าเป็นปัญหาสำคัญ ถ้าไม่รับ คำพิพากษาศาลอุทธรณ์ถึงที่สุดตั้งแต่วันอ่าน
ศาลชั้นต้นไม่รับฎีกา ต้องทำอย่างไร?
ยื่นคำร้องอุทธรณ์คำสั่งไม่รับฎีกาต่อศาลชั้นต้นภายในสิบห้าวันนับแต่วันฟังคำสั่ง กำหนดนี้สั้นกว่ากำหนดฎีกามาก จึงควรให้ทนายอ่านเหตุที่ศาลไม่รับทันทีที่ได้คำสั่ง
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
