เมื่อชีวิตคู่กับคู่สมรสชาวอเมริกันเดินมาถึงทางแยก คำถามที่หนักที่สุดมักไม่ใช่เรื่องทรัพย์สิน แต่เป็นเรื่องลูก ลูกจะอยู่กับใคร อีกฝ่ายต้องส่งเงินเลี้ยงดูหรือไม่ ถ้าพ่อกลับไปอยู่อเมริกาจะตามเก็บได้อย่างไร และใครพาลูกข้ามประเทศได้บ้าง บทความนี้ตอบคำถามเหล่านี้ตามกฎหมายไทย พร้อมเรื่องฝั่งสหรัฐฯ ที่ต้องรู้ เช่น หนังสือเดินทางของเด็ก สัญชาติของลูก และอนุสัญญาว่าด้วยการลักพาเด็ก
ชื่อเรื่องพูดถึง "สามีอเมริกัน" เพราะเป็นคำที่คนใช้ค้นหาบ่อย แต่หลักเดียวกันใช้กับกรณีที่ภรรยาเป็นชาวอเมริกันและฝ่ายไทยเป็นพ่อของเด็ก
อำนาจปกครองบุตร คืออะไร
อำนาจปกครองบุตร คือสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมายของพ่อแม่ในการดูแลและตัดสินใจเรื่องสำคัญของลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1566 วางหลักว่าบุตรซึ่งยังไม่บรรลุนิติภาวะต้องอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา และอำนาจปกครองจะอยู่กับฝ่ายเดียวได้ในบางกรณี เช่น ศาลสั่ง หรือบิดาและมารดาตกลงกันตามที่กฎหมายให้ตกลงได้
ผู้ใช้อำนาจปกครองมีสิทธิตาม ป.พ.พ. มาตรา 1567 เช่น กำหนดที่อยู่ของบุตร และเรียกบุตรคืนจากบุคคลอื่นซึ่งกักบุตรไว้โดยมิชอบด้วยกฎหมาย สิทธิกำหนดที่อยู่ของลูกนี้เองที่ทำให้เรื่องอำนาจปกครองผูกโยงกับคำถามว่าใครพาลูกไปอยู่ต่างประเทศได้ ซึ่งจะอธิบายในหัวข้อถัดไป
หย่ากับสามีอเมริกันแล้ว ลูกอยู่กับใคร
ลูกอยู่กับฝ่ายที่เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองตามข้อตกลงที่ทำเป็นหนังสือ หรือตามที่ศาลชี้ขาด ป.พ.พ. มาตรา 1520 แยกไว้สองกรณี
- หย่าโดยความยินยอม เช่น จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขต คู่สมรสต้องทำความตกลงเป็นหนังสือว่าฝ่ายใดเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด ถ้าไม่ได้ตกลงหรือตกลงกันไม่ได้ ให้ศาลเป็นผู้ชี้ขาด
- หย่าโดยคำพิพากษา ศาลที่พิจารณาคดีฟ้องหย่าชี้ขาดเรื่องอำนาจปกครองไปพร้อมกัน และถ้ามีเหตุถอนอำนาจปกครองตามกฎหมาย ศาลอาจถอนอำนาจปกครองและตั้งบุคคลภายนอกเป็นผู้ปกครองได้
ทั้งสองกรณี กฎหมายให้ศาลคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ มาตรา 1520 ไม่ได้กำหนดว่าแม่หรือพ่อได้สิทธิก่อน เมื่อคดีอยู่ในศาลไทย ศาลชี้ขาดอำนาจปกครองตามมาตรานี้ ข้อมูลที่ควรเตรียมเสนอต่อศาลจึงมักเป็นเรื่องว่าใครดูแลลูกมาตลอด ลูกเรียนและใช้ชีวิตอยู่ที่ไหน และแต่ละฝ่ายพร้อมดูแลอย่างไร ระหว่างคดีหย่า ถ้าฝ่ายใดร้องขอ ศาลยังอาจสั่งชั่วคราวเรื่องการพิทักษ์และอุปการะเลี้ยงดูบุตรได้ตามมาตรา 1530
เรื่องลูกถูกกำหนดที่ไหน แยกตามวิธีหย่า
| วิธีหย่า | อำนาจปกครองบุตร | ค่าเลี้ยงดูบุตร | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขต | ตกลงเป็นหนังสือ ถ้าไม่ตกลง ศาลชี้ขาด | ตกลงในสัญญาหย่า ถ้าไม่ได้กำหนด ศาลกำหนด | เขียนเรื่องที่อยู่ การพบลูก และการเดินทางให้ชัด |
| ฟ้องหย่าที่ศาลไทย | ศาลที่พิจารณาคดีหย่าชี้ขาด | ศาลกำหนด | ถ้าอีกฝ่ายอยู่ต่างประเทศ ต้องส่งหมายไปต่างประเทศ |
| หย่าที่ศาลรัฐในอเมริกา | ศาลรัฐอาจกำหนดตามกฎหมายรัฐนั้น | ศาลรัฐอาจกำหนดตามกฎหมายรัฐนั้น | ต้องตอบคดีให้ทัน คำพิพากษาเรื่องเงินไม่บังคับในไทยโดยตรง |
ถ้าทั้งคู่ตกลงกันได้และจะหย่าที่อำเภอ อ่านเงื่อนไขและเอกสารได้ที่ จดทะเบียนหย่ากับชาวอเมริกันในไทย ถ้าอีกฝ่ายยื่นฟ้องที่อเมริกาแล้วและคำร้องขอเรื่องลูกด้วย ดู ฟ้องหย่าที่อเมริกา ได้รับหมายศาลต้องทำอะไร และถ้ายังเลือกไม่ได้ว่าจะหย่าที่ไหน เริ่มจาก หย่าที่อเมริกาหรือหย่าที่ไทย
ค่าเลี้ยงดูบุตรเรียกได้อย่างไร และได้เท่าไร
ค่าเลี้ยงดูบุตรกำหนดได้สองทาง คือตกลงกันในสัญญาหย่าว่าทั้งสองฝ่ายหรือฝ่ายใดจะออกเงินเท่าใด หรือให้ศาลกำหนดเมื่อหย่าโดยคำพิพากษาหรือสัญญาหย่าไม่ได้กำหนดไว้ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1522 พื้นฐานของเรื่องนี้คือมาตรา 1564 ที่ให้บิดามารดาต้องอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรระหว่างที่เป็นผู้เยาว์ ฝ่ายที่ไม่ได้เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองจึงยังเป็นพ่อหรือแม่ที่มีหน้าที่นี้
กฎหมายไม่มีอัตราตายตัว ตามมาตรา 1598/38 ศาลอาจให้เพียงใดหรือไม่ให้ก็ได้ โดยคำนึงถึงความสามารถของผู้มีหน้าที่ต้องให้ ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์แห่งกรณี คุณจึงควรเก็บหลักฐานค่าใช้จ่ายจริงของลูก เช่น ค่าเทอม ค่ารักษาพยาบาล ค่าอาหาร และข้อมูลรายได้ของอีกฝ่ายเท่าที่หาได้โดยชอบ ส่วนค่าเลี้ยงชีพสำหรับตัวคู่สมรสเองตามมาตรา 1526 เป็นคนละเรื่องกับค่าเลี้ยงดูบุตร และต้องเรียกไว้ในคดีหย่านั้น มิฉะนั้นสิทธิสิ้นสุด
พ่ออยู่อเมริกา บังคับให้จ่ายค่าเลี้ยงดูบุตรได้ไหม
ทำได้ยากกว่ากรณีที่ทั้งสองฝ่ายอยู่ในไทย แต่ไม่ได้แปลว่าหมดหนทาง ไทยไม่ได้เป็นภาคีอนุสัญญากรุงเฮก ค.ศ. 2007 ว่าด้วยการเรียกเก็บค่าเลี้ยงดูบุตรระหว่างประเทศ และไม่อยู่ในรายชื่อประเทศที่สหรัฐฯ มีข้อตกลงต่างตอบแทนเรื่องค่าเลี้ยงดูบุตร (Foreign Reciprocating Country) จึงไม่มีกลไกระดับสนธิสัญญาที่ทำให้คำพิพากษาไทยไปบังคับในสหรัฐฯ ได้โดยอัตโนมัติ
สิ่งที่ทำได้คือวางแผนตั้งแต่ตอนหย่า เช่น ระบุจำนวน วิธีจ่าย และกำหนดจ่ายให้ชัด เก็บหลักฐานการโอนทุกครั้ง และถ้าอีกฝ่ายหยุดจ่าย ให้ปรึกษาทนายทั้งในไทยและในรัฐที่อีกฝ่ายอาศัยอยู่ว่ากฎหมายรัฐนั้นเปิดทางใดบ้าง อ่านเพิ่มเติมที่ ค่าเลี้ยงดูบุตรเมื่อพ่อชาวต่างชาติอยู่ต่างประเทศ
ลูกครึ่งไทย–อเมริกันได้สัญชาติอเมริกันหรือไม่
ไม่ใช่ทุกคนได้โดยอัตโนมัติ เอกสารที่ใช้แสดงว่าเด็กที่เกิดนอกสหรัฐฯ ได้สัญชาติสหรัฐฯ ตั้งแต่เกิด คือ Consular Report of Birth Abroad หรือ CRBA ซึ่งยื่นได้เมื่อพ่อหรือแม่อย่างน้อยหนึ่งคนเป็นพลเมืองสหรัฐฯ ขณะเด็กเกิด แต่การถ่ายทอดสัญชาติยังมีเงื่อนไขอื่นที่ต้องตรวจกับสถานทูตสหรัฐฯ เป็นรายกรณี
CRBA ไม่ใช่สูติบัตรและไม่ใช่เอกสารเดินทาง เรื่องสัญชาติสำคัญตอนหย่า เพราะถ้าลูกมีสัญชาติอเมริกันและอายุต่ำกว่า 16 ปี การขอหนังสือเดินทางสหรัฐฯ ของลูกโดยหลักต้องได้ความยินยอมของพ่อแม่ทั้งสองฝ่าย
พาลูกไปอเมริกาได้ไหม และถ้าอีกฝ่ายพาลูกไปจะทำอย่างไร
ทำได้ถ้าผ่านเงื่อนไขครบ แต่ไม่ควรเป็นการตัดสินใจฝ่ายเดียว ไม่ว่าคุณจะเป็นฝ่ายที่อยากพาลูกไป หรือกังวลว่าอีกฝ่ายจะพาลูกไป ให้ตรวจสามด่านนี้
- อำนาจปกครองตามกฎหมายไทย ผู้ใช้อำนาจปกครองมีสิทธิกำหนดที่อยู่ของบุตรตามมาตรา 1567 (1) แต่สิทธินี้ไม่ได้แปลว่าพาลูกออกนอกประเทศได้เสมอ ยังต้องผ่านอีกสองด่านข้างล่าง และถ้าอีกฝ่ายยังมีอำนาจปกครองร่วมหรือมีข้อตกลงเรื่องการพบลูก ควรทำความตกลงเป็นหนังสือ หรือปรึกษาทนายเรื่องการขอให้ศาลมีคำสั่งก่อนย้าย ดูรายละเอียดที่ อยากพาลูกไปอยู่ต่างประเทศ ต้องได้ความยินยอมจากใคร
- หนังสือเดินทางสหรัฐฯ ของลูก สำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 16 ปี โดยหลักพ่อแม่ทั้งสองต้องให้ความยินยอมในการขอหนังสือเดินทาง ถ้าฝ่ายหนึ่งมาด้วยตนเองไม่ได้ ใช้หนังสือแสดงความยินยอม (แบบ DS-3053) ที่ผ่านการรับรองโดยโนตารี มีข้อยกเว้นบางกรณี ควรตรวจหลักเกณฑ์ล่าสุดกับกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ก่อนยื่น
- อนุสัญญากรุงเฮกว่าด้วยการลักพาเด็กข้ามชาติ ค.ศ. 1980 ไทยและสหรัฐฯ เป็นคู่ภาคีระหว่างกันตั้งแต่ 1 เมษายน 2559 ตามหลักทั่วไปของอนุสัญญา การพาเด็กออกจากประเทศที่เด็กอาศัยอยู่ตามปกติ หรือกักเด็กไว้อีกประเทศ โดยละเมิดสิทธิในการปกครองดูแลของอีกฝ่าย อาจทำให้อีกฝ่ายยื่นคำร้องขอให้ส่งเด็กกลับได้
ด่านที่สามใช้ได้ทั้งสองทาง ถ้าคู่สมรสชาวอเมริกันพาลูกไปอเมริกาแล้วไม่พากลับ ฝ่ายไทยอาจใช้กลไกตามอนุสัญญาผ่านหน่วยงานกลางตามอนุสัญญาและศาล ในทางกลับกัน ถ้าลูกอาศัยอยู่ในอเมริกามาตลอดแล้วฝ่ายไทยพาลูกกลับไทยโดยอีกฝ่ายไม่ยินยอม ฝ่ายไทยก็อาจถูกยื่นคำร้องเช่นกัน ไม่ว่าอยู่ฝั่งไหน ไม่ควรรอ ให้ปรึกษาทนายทันทีที่เกิดเหตุ
ตัวอย่างสมมติ: นางบีกับนายเอ
ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ นางบีเป็นคนไทย จดทะเบียนสมรสที่อำเภอกับนายเอซึ่งเป็นชาวอเมริกัน มีลูกสาววัย 5 ขวบที่เกิดและเรียนอยู่ในไทย นายเอย้ายกลับไปทำงานในอเมริกา และทั้งคู่ตกลงจะหย่ากัน นางบีต้องการให้ลูกอยู่กับตนในไทย ส่วนนายเออยากพาลูกไปเยี่ยมครอบครัวของเขาที่อเมริกาทุกปิดเทอม
ถ้าทั้งคู่จดทะเบียนหย่าโดยความยินยอม ข้อตกลงเป็นหนังสือควรระบุให้ครบว่านางบีเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง นายเอจ่ายค่าเลี้ยงดูเท่าใด ด้วยวิธีใด ทุกเมื่อไร นายเอพบหรือคุยกับลูกได้อย่างไร และการเดินทางไปอเมริกาทำได้ภายใต้เงื่อนไขใด เช่น ใครเดินทางไปด้วย กลับเมื่อไร และใครลงนามเอกสารหนังสือเดินทาง ถ้าตกลงกันไม่ได้ ศาลจะชี้ขาดโดยคำนึงถึงประโยชน์ของลูก นางบีควรรู้ด้วยว่าถ้าวันหนึ่งนายเอหยุดส่งเงิน การบังคับในอเมริกาไม่ง่าย จึงควรเก็บหลักฐานการโอนทุกครั้งและวางแผนกับทนายตั้งแต่วันทำข้อตกลง
สิ่งที่ควรทำทันทีเพื่อปกป้องลูก
- เก็บเอกสารของลูกให้ครบ สูติบัตร หนังสือเดินทางทุกเล่ม CRBA ถ้ามี และหลักฐานการเรียน
- บันทึกการดูแลลูก ใครรับส่ง ใครพาไปหาหมอ ค่าใช้จ่ายรายเดือน เพื่อใช้เป็นข้อมูลต่อศาล
- ทำข้อตกลงเป็นหนังสือเสมอ ข้อตกลงด้วยวาจาหรือในแชตพิสูจน์ยากเมื่อมีข้อพิพาท
- ถ้ากังวลว่าลูกจะถูกพาออกนอกประเทศ ปรึกษาทนายเรื่องการขอคำสั่งชั่วคราวระหว่างคดีหย่าโดยเร็ว
- อย่าพาลูกข้ามประเทศหรือย้ายที่อยู่ลูกโดยพลการ แม้จะตั้งใจดี ก็อาจถูกมองว่าละเมิดสิทธิของอีกฝ่าย
- อย่าใช้ลูกเป็นเครื่องต่อรองเรื่องเงิน ศาลให้น้ำหนักกับประโยชน์ของเด็กเป็นสำคัญ
เรื่องลูกในการหย่าข้ามประเทศมีทั้งกฎหมายไทย กฎของรัฐในสหรัฐฯ และอนุสัญญาระหว่างประเทศเกี่ยวข้องพร้อมกัน การวางข้อตกลงให้รัดกุมตั้งแต่ต้นช่วยลดข้อพิพาทได้มาก หากต้องการให้ช่วยประเมินเรื่องอำนาจปกครองและค่าเลี้ยงดูในกรณีของคุณ ติดต่อสำนักงาน ได้
คำถามที่พบบ่อย
หย่าที่อำเภอแล้ว ตกลงให้แม่ใช้อำนาจปกครองฝ่ายเดียวได้ไหม
ได้ ป.พ.พ. มาตรา 1520 ให้คู่สมรสที่หย่าโดยความยินยอมทำความตกลงเป็นหนังสือว่าฝ่ายใดเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด ข้อตกลงนี้ควรเขียนเรื่องค่าเลี้ยงดู การพบลูก และการเดินทางไว้ด้วย
ไม่ได้อำนาจปกครอง ยังต้องจ่ายค่าเลี้ยงดูบุตรหรือไม่
ต้องจ่าย เพราะ ป.พ.พ. มาตรา 1564 ให้บิดามารดาต้องอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาแก่บุตรระหว่างเป็นผู้เยาว์ การไม่ได้เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองไม่ได้ทำให้หน้าที่นี้หมดไป จำนวนเงินกำหนดตามสัญญาหย่าหรือตามที่ศาลกำหนด
ค่าเลี้ยงดูบุตรได้เดือนละเท่าไร
ไม่มีอัตราตายตัว ศาลพิจารณาจากความสามารถของผู้จ่าย ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์แห่งกรณีตามมาตรา 1598/38 จึงควรเตรียมหลักฐานค่าใช้จ่ายจริงของลูกและข้อมูลรายได้ของอีกฝ่ายให้ศาลเห็น
สามีพาลูกไปอเมริกาแล้วไม่ส่งกลับ ทำอะไรได้บ้าง
อาจใช้กลไกตามอนุสัญญากรุงเฮกว่าด้วยการลักพาเด็กข้ามชาติ ซึ่งมีผลระหว่างไทยกับสหรัฐฯ ตั้งแต่ 1 เมษายน 2559 ควรรีบปรึกษาทนายพร้อมหลักฐานว่าลูกอาศัยอยู่ในไทยตามปกติ และหลักฐานว่าคุณไม่ได้ยินยอมให้ลูกอยู่ต่างประเทศ
อีกฝ่ายไม่ยอมเซ็นให้ทำหนังสือเดินทางอเมริกันให้ลูก ทำอย่างไร
โดยหลักเด็กอายุต่ำกว่า 16 ปีต้องได้ความยินยอมจากพ่อแม่ทั้งสอง แต่มีข้อยกเว้นและแบบฟอร์มสำหรับบางสถานการณ์ เช่น ติดต่ออีกฝ่ายไม่ได้จริง ควรตรวจหลักเกณฑ์ล่าสุดกับกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ และปรึกษาทนายว่าควรขอให้ศาลชี้ขาดเรื่องอำนาจปกครองก่อนหรือไม่
CRBA ใช้แทนสูติบัตรหรือใช้เดินทางได้ไหม
ไม่ได้ CRBA เป็นเอกสารแสดงว่าเด็กได้สัญชาติสหรัฐฯ ตั้งแต่เกิด ไม่ใช่สูติบัตรและไม่ใช่เอกสารเดินทาง จึงควรเก็บไว้คู่กับเอกสารอื่นของลูก ไม่ใช่ใช้แทนกัน
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
