ชีวิตคู่กับคู่สมรสชาวอเมริกันที่เดินมาถึงทางแยก มักมาพร้อมคำถามที่หาคำตอบชัด ๆ ได้ยาก ว่าควรหย่าที่อเมริกาหรือหย่าที่ไทย ถ้าอีกฝ่ายอยู่คนละประเทศจะทำอย่างไร และหย่าแล้วทะเบียนทั้งสองฝั่งจะตรงกันหรือไม่ บทความนี้เขียนสำหรับคนไทยที่สมรสกับชาวอเมริกัน ไม่ว่าฝ่ายที่เป็นชาวอเมริกันจะเป็นสามีหรือภรรยา เพื่อเทียบทางเลือกทั้งสามทาง เงื่อนไข และผลทางกฎหมายที่ตามมา ก่อนที่คุณจะตัดสินใจลงมือ
หย่ากับคู่สมรสชาวอเมริกัน ใช้กฎหมายประเทศไหน
การหย่า คือการทำให้การสมรสสิ้นสุดลงขณะที่คู่สมรสทั้งสองยังมีชีวิตอยู่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1501 กำหนดว่าการสมรสสิ้นสุดลงด้วยความตาย การหย่า หรือศาลพิพากษาให้เพิกถอน และมาตรา 1514 กำหนดว่าการหย่าทำได้เพียงสองวิธี คือหย่าโดยความยินยอมของทั้งสองฝ่าย หรือหย่าโดยคำพิพากษาของศาล
เมื่อคู่สมรสมีสัญชาติต่างกัน ต้องดูพระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 (พ.ร.บ.ขัดกันฯ) ประกอบด้วย กฎหมายฉบับนี้เป็นตัวบอกว่าเรื่องที่มีองค์ประกอบต่างประเทศจะใช้กฎหมายของประเทศใด สำหรับการหย่ามีสองมาตราที่ต้องรู้
- มาตรา 26 การหย่าโดยความยินยอม ย่อมสมบูรณ์ ถ้ากฎหมายสัญชาติแห่งสามีและภริยาทั้งสองฝ่ายยอมให้กระทำได้
- มาตรา 27 การหย่าโดยคำพิพากษา ศาลไทยจะพิพากษาให้หย่าได้เมื่อกฎหมายสัญชาติของทั้งสองฝ่ายยอมให้หย่า ส่วนเหตุหย่าให้ใช้กฎหมายแห่งถิ่นที่ยื่นฟ้อง ถ้าฟ้องที่ศาลไทยก็ใช้เหตุหย่าตาม ป.พ.พ. มาตรา 1516
ทำไมคู่สมรสชาวอเมริกันจึงซับซ้อนกว่าชาติอื่น
เพราะสหรัฐอเมริกาไม่มีกฎหมายหย่าระดับประเทศ การสมรสและการหย่าเป็นกฎหมายของแต่ละรัฐ เงื่อนไขการยื่น ระยะเวลาที่ต้องอาศัยในรัฐ และวิธีแบ่งทรัพย์จึงต่างกันไป เมื่อกฎหมายไทยพูดถึง "กฎหมายสัญชาติ" ของฝ่ายอเมริกัน จึงยังไม่พบบทบัญญัติที่บอกชัดว่าหมายถึงกฎหมายของรัฐใด
ในคดีที่ขึ้นศาลไทย ทนายต้องวางแนวนำสืบประเด็นนี้ ถ้าไม่มีการพิสูจน์กฎหมายต่างประเทศให้เป็นที่พอใจแก่ศาล มาตรา 8 ของ พ.ร.บ.ขัดกันฯ ให้ศาลใช้กฎหมายภายในของไทยแทน หลักการเลือกกฎหมายแบบละเอียดอยู่ในบทความ หย่ากับคู่สมรสต่างชาติ ใช้กฎหมายไทยหรือกฎหมายต่างประเทศ
หย่ากับสามีชาวอเมริกันทำได้กี่ทาง
ในทางปฏิบัติมี 3 ทางหลัก คือ จดทะเบียนหย่าที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือเขตในไทย ฟ้องหย่าที่ศาลไทย และหย่าที่ศาลของรัฐในสหรัฐอเมริกาแล้วนำผลมาบันทึกในไทย ภาพรวมสำหรับคู่สมรสต่างชาติทุกสัญชาติอยู่ใน หย่ากับชาวต่างชาติในไทย เลือกทางไหนดี
| ประเด็น | จดทะเบียนหย่าที่อำเภอ/เขต | ฟ้องหย่าที่ศาลไทย | หย่าที่ศาลรัฐในอเมริกา |
|---|---|---|---|
| อีกฝ่ายต้องยินยอมไหม | ต้องตกลงกันได้ และร้องขอด้วยตนเองทั้งสองฝ่าย | ไม่ต้อง แต่ต้องมีเหตุหย่าตามกฎหมาย | เป็นไปตามกฎหมายของรัฐที่ยื่น |
| กฎหมายหลัก | ป.พ.พ. มาตรา 1514–1515 และมาตรา 26 พ.ร.บ.ขัดกันฯ | ป.พ.พ. มาตรา 1516 และมาตรา 27 พ.ร.บ.ขัดกันฯ | กฎหมายของรัฐนั้น |
| ผู้ดำเนินการ | นายทะเบียน | ศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ | ศาลของรัฐ |
| ทะเบียนไทยเปลี่ยนเมื่อไร | ทันทีที่จดทะเบียนการหย่า | เมื่อนำคำพิพากษาถึงที่สุดไปขอบันทึก | เมื่อนำใบหย่าที่รับรองและแปลแล้วไปขอบันทึก (คร.22) |
| ค่าใช้จ่ายโดยประเภท | ไม่เสียค่าธรรมเนียมจดทะเบียนตามคู่มือกรมการปกครอง อาจมีค่าแปลเอกสาร | ค่าธรรมเนียมศาล ค่าส่งหมายไปต่างประเทศ ค่าแปล ค่าทนาย | ค่าใช้จ่ายในรัฐนั้น บวกค่ารับรองเอกสารและค่าแปลเพื่อใช้ในไทย |
| ระยะเวลาโดยประเภท | เร็วที่สุดถ้าเอกสารพร้อม | นานกว่า โดยเฉพาะเมื่อต้องส่งหมายไปสหรัฐฯ | ตามขั้นตอนของรัฐ บวกเวลารับรองเอกสาร |
ทางที่ 1: จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขต
การหย่าโดยความยินยอมต้องทำเป็นหนังสือและมีพยานลงลายมือชื่ออย่างน้อยสองคน (ป.พ.พ. มาตรา 1514) และเมื่อการสมรสจดทะเบียนตาม ป.พ.พ. การหย่าจะสมบูรณ์ต่อเมื่อคู่สมรสจดทะเบียนการหย่าแล้ว (มาตรา 1515) ทั้งสองฝ่ายต้องร้องขอด้วยตนเอง จะไปพร้อมกันที่สำนักทะเบียนเดียว หรือใช้วิธีจดทะเบียนต่างสำนักทะเบียนก็ได้ ซึ่งฝ่ายที่อยู่สหรัฐฯ อาจลงนามที่สถานทูตหรือสถานกงสุลไทย และการหย่าสมบูรณ์เมื่อทำครบทั้งสองแห่ง แต่ถ้าต้องใช้ใบหย่ากับหน่วยงานตรวจคนเข้าเมืองของสหรัฐฯ วิธีต่างสำนักทะเบียนมีข้อควรระวัง ควรปรึกษาก่อนเลือก
การหย่าทางนี้มีผลนับแต่เวลาจดทะเบียน (มาตรา 1531) ถ้าคุณสมรสที่รัฐในสหรัฐฯ และไม่เคยนำการสมรสมาบันทึกในไทย ควรสอบถามสำนักทะเบียนหรือทนายก่อนว่าจะหย่าในไทยได้ทางใด รายละเอียดเอกสารและขั้นตอนอยู่ในบทความ จดทะเบียนหย่ากับชาวอเมริกันในไทย ทำที่อำเภอได้ไหม
ทางที่ 2: ฟ้องหย่าที่ศาลไทย
ถ้าตกลงกันไม่ได้ หรือติดต่ออีกฝ่ายไม่ได้ ทางนี้ไม่ต้องอาศัยความยินยอม แต่ต้องมีเหตุหย่าตาม ป.พ.พ. มาตรา 1516 เช่น จงใจละทิ้งร้างไปเกินหนึ่งปี หรือสมัครใจแยกกันอยู่เพราะอยู่ร่วมกันฉันคู่สมรสโดยปกติสุขไม่ได้ตลอดมาเกินสามปี คดีหย่าเป็นคดีครอบครัว ฟ้องที่ศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ ศาลชี้ขาดอำนาจปกครองบุตรไปในคดีเดียวกัน การหย่ามีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด
ถ้าคู่สมรสอเมริกันอยู่ในสหรัฐฯ ต้องส่งหมายเรียกและคำฟ้องไปต่างประเทศ ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 83 จัตวา โจทก์ต้องยื่นคำร้องพร้อมคำแปลภายในเจ็ดวันนับแต่วันยื่นฟ้อง และมาตรา 83 เบญจ ให้การส่งมีผลเมื่อพ้นหกสิบวันนับแต่วันที่ส่ง ซึ่งไม่ใช่กำหนดยื่นคำให้การของจำเลย เหตุหย่าบางเหตุ เช่น อีกฝ่ายมีชู้ หรือทำร้ายร่างกายหรือจิตใจ มีกำหนดหนึ่งปีนับแต่วันที่รู้หรือควรรู้ความจริง (มาตรา 1529) จึงไม่ควรรอนาน
ทางที่ 3: หย่าที่ศาลรัฐในอเมริกา แล้วบันทึกในไทย
หย่าที่อเมริกาต้องทำที่ศาลของรัฐ ตามเงื่อนไขของรัฐนั้น เส้นทางนี้มักเริ่มจากฝ่ายอเมริกันเป็นผู้ยื่นในรัฐที่ตนอาศัยอยู่ ขณะที่คู่สมรสคนไทยอยู่ไทย ถ้าคุณได้รับเอกสารจากศาลรัฐ อย่าเพิกเฉย ตัวอย่างเช่นศาลรัฐแคลิฟอร์เนีย โดยทั่วไปให้เวลายื่นคำตอบ 30 วันหลังได้รับหมาย ถ้าไม่ยื่น อีกฝ่ายขอให้ศาลตัดสินโดยไม่ฟังคุณได้ รัฐอื่นอาจกำหนดต่างกัน อ่านวิธีรับมือได้ที่ ฟ้องหย่าที่อเมริกา: สามีอเมริกันยื่นฟ้อง ภรรยาอยู่ไทย ได้รับหมายศาลต้องทำอะไร
เมื่อหย่าเสร็จ ทะเบียนครอบครัวในไทยจะไม่เปลี่ยนเอง ต้องนำใบหย่าที่ผ่านการรับรองเอกสารไปขอบันทึกฐานะแห่งครอบครัว (คร.22) ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือเขต ไทยยื่นภาคยานุวัติอนุสัญญา Apostille เมื่อ 30 มิถุนายน 2569 แต่จะมีผลสำหรับไทยวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2570 ระหว่างนี้เอกสารจากสหรัฐฯ จึงยังต้องรับรองเป็นทอด ๆ แล้วแปลและรับรองคำแปลที่กรมการกงสุล รายละเอียดอยู่ใน ใบหย่าอเมริกาใช้ในไทยได้ไหม
หย่าที่อเมริกาหรือหย่าที่ไทย เลือกอย่างไร
ไม่มีทางใดดีที่สุดสำหรับทุกคน คำตอบขึ้นกับข้อเท็จจริงสี่เรื่องต่อไปนี้
- อีกฝ่ายร่วมมือไหม ถ้าตกลงกันได้ทุกเรื่องและทั้งสองร้องขอด้วยตนเองได้ การจดทะเบียนหย่าในไทยมักง่ายที่สุด ถ้าไม่ร่วมมือ ต้องเลือกระหว่างศาลไทยกับศาลรัฐ
- ลูกอยู่ที่ไหน ถ้าลูกอาศัยอยู่ไทยกับคุณ ศาลไทยอยู่ใกล้ตัวเด็ก พยาน และเอกสารมากกว่า เมื่อคดีอยู่ศาลไทย ศาลชี้ขาดอำนาจปกครองตาม ป.พ.พ. มาตรา 1520 โดยคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ
- ทรัพย์สินอยู่ที่ไหน ที่ดินและบ้านในไทยใช้กฎหมายไทย ส่วนทรัพย์อื่นมีประเด็นกฎหมายขัดกันที่ต้องให้ทนายดู ถ้ามีทรัพย์ในสหรัฐฯ ควรปรึกษาทนายในรัฐนั้นด้วย
- จะใช้ผลการหย่าที่ไหน คำพิพากษาต่างประเทศเรื่องเงินหรือทรัพย์ไม่บังคับในไทยโดยตรง ส่วนการหย่าที่ทำในไทยจะได้รับการยอมรับในสหรัฐฯ หรือไม่ ขึ้นกับกฎหมายของรัฐที่เกี่ยวข้อง
ตัวอย่าง: คู่ที่ตกลงกันได้กับคู่ที่ตกลงไม่ได้
ตัวอย่างสมมติ: นางบี คนไทย จดทะเบียนสมรสกับนายเอ ชาวอเมริกัน ที่สำนักทะเบียนในไทย มีลูกหนึ่งคนอาศัยอยู่กับนางบี ต่อมานายเอย้ายกลับไปทำงานที่รัฐหนึ่งในสหรัฐฯ และทั้งคู่ตกลงแยกทางกันด้วยดี ทั้งสองอาจทำหนังสือหย่ากำหนดเรื่องลูก ค่าเลี้ยงดู และทรัพย์สิน แล้วจดทะเบียนหย่าแบบต่างสำนักทะเบียน โดยนางบีลงนามที่อำเภอ ส่วนนายเอลงนามที่สถานกงสุลไทย แต่ถ้านายเอไม่ยอมหย่าและไม่ส่งเสียลูก นางบีอาจต้องฟ้องหย่าที่ศาลไทยโดยอาศัยเหตุตามมาตรา 1516 ที่ตรงกับข้อเท็จจริง
สถานทูตสหรัฐฯ ช่วยจดทะเบียนหย่าให้ได้ไหม
ไม่ได้ สถานทูตและสถานกงสุลสหรัฐฯ ไม่ได้เป็นผู้ทำการหย่า และไม่ได้เป็นผู้รับรองว่าการหย่าในต่างประเทศมีผลในสหรัฐฯ การยอมรับการหย่าที่ทำนอกสหรัฐฯ ขึ้นกับกฎหมายของรัฐที่เกี่ยวข้อง หน่วยงานที่เกี่ยวข้องจริงคือสถานทูตและสถานกงสุลไทยในสหรัฐฯ ซึ่งรับลงนามจดหย่าแบบต่างสำนักทะเบียน และรับรองเอกสารจากสหรัฐฯ ก่อนนำมาใช้ในไทย
หย่าแล้ว เรื่องลูก ทรัพย์สิน และค่าเลี้ยงดูเป็นอย่างไร
- อำนาจปกครองบุตร หย่าโดยความยินยอมต้องทำความตกลงเป็นหนังสือว่าฝ่ายใดใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด ถ้าไม่ได้ตกลงหรือตกลงกันไม่ได้ ศาลเป็นผู้ชี้ขาด (มาตรา 1520)
- ค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตร ตกลงในสัญญาหย่าว่าฝ่ายใดออกเงินเท่าใด ถ้าหย่าโดยคำพิพากษาหรือสัญญาไม่ได้กำหนด ศาลเป็นผู้กำหนด (มาตรา 1522)
- สินสมรส แบ่งเท่ากัน (มาตรา 1533) หย่าโดยความยินยอมแบ่งตามที่มีอยู่ ณ วันจดทะเบียนหย่า ส่วนหย่าโดยคำพิพากษา ผลเรื่องทรัพย์สินย้อนไปถึงวันฟ้องหย่า (มาตรา 1532)
- ค่าเลี้ยงชีพ เรียกได้ในบางกรณีตามมาตรา 1526 แต่ต้องฟ้องหรือฟ้องแย้งในคดีหย่านั้น มิฉะนั้นสิทธิสิ้นสุด
เรื่องลูกเป็นประเด็นที่ละเอียดที่สุดสำหรับครอบครัวไทย–อเมริกัน อ่านต่อได้ที่ อำนาจปกครองบุตรเมื่อหย่าสามีอเมริกัน ลูกอยู่กับใคร และค่าเลี้ยงดู
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เข้าใจว่าไทยใช้ Apostille แล้ว ยังไม่มีผลจนถึง 28 กุมภาพันธ์ 2570 และหลังจากนั้นวิธีปฏิบัติอาจเปลี่ยน ควรตรวจสอบกับกรมการกงสุลก่อนยื่นทุกครั้ง
- คิดว่าหย่าที่อำเภอแล้วจะมีผลในสหรัฐฯ แน่นอน การหย่ามีผลตามกฎหมายไทย แต่การยอมรับในสหรัฐฯ ขึ้นกับกฎหมายของรัฐ
- เพิกเฉยต่อเอกสารจากศาลรัฐ ศาลอาจตัดสินเรื่องทรัพย์และบุตรไปโดยไม่ได้ฟังคุณ
- ลงนามเอกสารที่อ่านไม่เข้าใจ ทั้งหนังสือหย่าภาษาไทยและเอกสารศาลภาษาอังกฤษ ควรให้ทนายอ่านก่อนเสมอ
ถ้าคุณยังไม่แน่ใจว่าควรหย่าที่อเมริกาหรือที่ไทย ให้เริ่มจากรวบรวมทะเบียนสมรส สูติบัตรลูก และรายการทรัพย์สินในทั้งสองประเทศ แล้วปรึกษาทนายก่อนลงนามหรือยื่นเอกสารใด ๆ หากต้องการให้ช่วยประเมินทางเลือกจากข้อเท็จจริงของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
หย่าที่อเมริกาแล้ว ต้องจดทะเบียนในไทยอีกไหม?
โดยทั่วไปไม่ต้องจดทะเบียนหย่าซ้ำ แต่ควรนำผลการหย่าไปบันทึก เพราะทะเบียนไทยไม่เปลี่ยนเอง ให้นำใบหย่าจากศาลรัฐที่ผ่านการรับรองเอกสารและแปลเป็นไทยแล้ว ไปขอบันทึกฐานะแห่งครอบครัว (คร.22) ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือเขต ถ้าไม่บันทึก เอกสารราชการไทยจะยังแสดงว่าคุณสมรสอยู่ ถ้าอีกฝ่ายโต้แย้งผลการหย่า ควรปรึกษาทนายก่อนยื่น
สามีอยู่อเมริกา จดทะเบียนหย่าที่ไทยได้ไหม?
ได้ ถ้าทั้งสองตกลงกันได้และร้องขอด้วยตนเองทั้งคู่ โดยใช้วิธีจดทะเบียนต่างสำนักทะเบียน คุณลงนามที่อำเภอในไทย ส่วนคู่สมรสลงนามที่สถานทูตหรือสถานกงสุลไทยในสหรัฐฯ การหย่าสมบูรณ์เมื่อทำครบทั้งสองแห่ง ถ้าสมรสที่อเมริกาและไม่เคยบันทึกในไทย ควรสอบถามสำนักทะเบียนหรือทนายก่อน
สามีชาวอเมริกันไม่ยอมหย่า ฟ้องที่ศาลไทยได้ไหม?
ได้ ถ้ามีเหตุหย่าตาม ป.พ.พ. มาตรา 1516 เช่น จงใจละทิ้งร้างไปเกินหนึ่งปี หรือสมัครใจแยกกันอยู่เพราะอยู่ร่วมกันโดยปกติสุขไม่ได้ตลอดมาเกินสามปี ฟ้องที่ศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ ถ้าอีกฝ่ายอยู่สหรัฐฯ ต้องส่งหมายไปต่างประเทศ ซึ่งการส่งมีผลเมื่อพ้นหกสิบวันนับแต่วันที่ส่ง ไม่ใช่กำหนดที่จำเลยต้องยื่นคำให้การ
ศาลไทยใช้กฎหมายรัฐไหนของอเมริกาพิจารณาคดีหย่า?
ยังไม่พบบทบัญญัติที่ระบุชัด พ.ร.บ.ขัดกันฯ มาตรา 27 ให้ดูว่ากฎหมายสัญชาติของทั้งสองฝ่ายยอมให้หย่าได้หรือไม่ ซึ่งเรื่องหย่าในสหรัฐฯ เป็นกฎหมายของแต่ละรัฐ ทนายต้องวางแนวนำสืบ ถ้าไม่พิสูจน์ ศาลใช้กฎหมายไทยตามมาตรา 8 ส่วนเหตุหย่าใช้กฎหมายไทยเพราะเป็นถิ่นที่ยื่นฟ้อง
ใบหย่าอเมริกาใช้ Apostille ในไทยได้หรือยัง?
ยังไม่ได้ ณ เดือนพฤศจิกายน 2569 อนุสัญญา Apostille จะมีผลสำหรับไทยวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2570 ตอนนี้จึงยังต้องรับรองผ่าน Secretary of State กระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ และสถานทูตหรือสถานกงสุลไทย ก่อนแปลและรับรองคำแปลที่กรมการกงสุล ควรตรวจสอบกับกรมการกงสุลก่อนยื่น เพราะวิธีปฏิบัติอาจเปลี่ยนหลังวันดังกล่าว
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
