เจ้ามรดกเหลือแต่หลานกับพี่น้อง พี่น้องมีสิทธิได้มรดกไหม?

เมื่อลูกของเจ้ามรดกตายไปก่อนแต่มีหลานอยู่ หลานเข้ารับมรดกแทนที่ลูกคนนั้นตามมาตรา 1639 กฎหมายถือว่าทายาทลำดับผู้สืบสันดานยังมีผู้รับมรดกแทนที่ไม่ขาดสาย พี่น้องของเจ้ามรดกซึ่งเป็นทายาทลำดับที่ 3 หรือ 4 จึงไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดกเลยตามมาตรา 1630 วรรคหนึ่ง

ครอบครัวที่ลูกของเจ้ามรดกเสียชีวิตไปก่อน เหลือเพียงหลานที่ยังเด็กหรืออยู่ต่างจังหวัด มักเกิดคำถามจากพี่น้องของเจ้ามรดกว่า เมื่อลูกไม่อยู่แล้ว มรดกควรกลับมาที่พี่น้องหรือไม่ บางกรณีพี่น้องเป็นผู้ดูแลเจ้ามรดกในช่วงท้ายและถือเอกสารทรัพย์สินไว้ทั้งหมด บทความนี้ตอบเฉพาะกรณีที่ผู้เหลืออยู่คือหลานกับพี่น้องของเจ้ามรดก หลักทั่วไปของการที่หลานเข้ารับแทนอยู่ใน หลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า

การรับมรดกแทนที่ไม่ขาดสายคืออะไร

การรับมรดกแทนที่ไม่ขาดสาย คือการที่ผู้สืบสันดานของทายาทซึ่งตายก่อนเจ้ามรดก เข้ารับส่วนแบ่งแทนทายาทคนนั้นต่อเนื่องลงไปตามสาย จากชั้นหลานถึงชั้นเหลนได้ ตราบเท่าที่ยังมีผู้สืบสันดานของสายนั้นอยู่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1639 เป็นบทที่ให้สิทธินี้

ถ้อยคำนี้สำคัญเพราะมาตรา 1630 วรรคหนึ่ง ใช้เป็นเงื่อนไขตัดสิทธิทายาทลำดับหลัง กฎหมายวางหลักว่า ตราบใดที่ทายาทในลำดับหนึ่งยังมีชีวิตอยู่ หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ยังไม่ขาดสาย ทายาทในลำดับถัดลงไปไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดกของผู้ตายเลย หลานที่รับมรดกแทนที่จึงทำหน้าที่รักษาลำดับที่ 1 ไว้แทนพ่อหรือแม่ของตน

เจ้ามรดกเหลือแต่หลานกับพี่น้อง พี่น้องมีสิทธิได้มรดกไหม

ไม่มีสิทธิ ถ้าหลานคนนั้นรับมรดกแทนที่ได้ ผู้สืบสันดานเป็นทายาทลำดับที่ 1 ตามมาตรา 1629 พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันเป็นลำดับที่ 3 และพี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเป็นลำดับที่ 4 เมื่อหลานเข้ามาแทนที่ลูกที่ตายก่อน ลำดับที่ 1 ยังมีผู้รับอยู่ พี่น้องจึงถูกตัดออกทั้งหมด ไม่ใช่ได้น้อยลง

ผลจะต่างไปตามเหตุที่ทำให้ลูกของเจ้ามรดกไม่ได้รับมรดกเอง ตารางนี้สรุปกรณีที่พบบ่อย เมื่อเจ้ามรดกไม่มีพินัยกรรมและไม่มีบิดามารดาเหลืออยู่

สถานการณ์ของลูกเจ้ามรดกหลานได้รับอย่างไรพี่น้องของเจ้ามรดก
ลูกตายก่อนเจ้ามรดก มีหลานสืบสายโลหิตรับมรดกแทนที่ตามมาตรา 1639ไม่มีสิทธิ
ลูกและหลานตายก่อนทั้งคู่ แต่มีเหลนเหลนรับแทนที่ต่อเนื่องกันไปไม่มีสิทธิ
ลูกตายหลังเจ้ามรดกมรดกตกแก่ลูกแล้ว หลานรับต่อในฐานะทายาทของลูก ไม่ใช่การรับแทนที่ไม่มีสิทธิ
ลูกถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตายหลานรับแทนที่ได้ไม่มีสิทธิ
ลูกตายก่อนโดยไม่มีผู้สืบสันดานเลย และไม่มีลูกคนอื่นไม่มีผู้รับแทนที่มีสิทธิ ถ้าไม่มีทายาทลำดับที่ 2

มีสองจุดที่อาจทำให้พี่น้องกลับมามีสิทธิ และต้องตรวจข้อเท็จจริงให้แน่ก่อนสรุป

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องลำดับทายาทกับพี่น้องไว้อย่างไร

ศาลฎีกาใช้มาตรา 1630 วรรคหนึ่ง ตัดสิทธิพี่น้องเมื่อยังมีทายาทลำดับผู้สืบสันดานอยู่ ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 208/2512 โจทก์มีสามคน โจทก์ที่ 1 และที่ 2 เป็นน้องชายของเจ้ามรดก ส่วนโจทก์ที่ 3 เป็นบุตรของเจ้ามรดก ศาลวินิจฉัยว่าแม้น้องชายทั้งสองจะเป็นทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1629 แต่เมื่อบุตรซึ่งเป็นทายาทลำดับก่อนยังมีชีวิตอยู่ น้องชายจึงไม่มีสิทธิรับมรดก

คดีนั้นเป็นเรื่องบุตรของเจ้ามรดกยังมีชีวิตอยู่ ไม่ใช่เรื่องหลานโดยตรง แต่มาตรา 1630 วรรคหนึ่ง เขียนกรณีมีผู้รับมรดกแทนที่ยังไม่ขาดสายไว้คู่กับกรณีทายาทยังมีชีวิตอยู่ ผลต่อพี่น้องจึงเป็นอย่างเดียวกัน คือเมื่อหลานรับแทนที่ลูกได้ พี่น้องก็ไม่มีสิทธิ

หลานต้องทำอย่างไรเพื่อรับมรดก เมื่อพี่น้องของเจ้ามรดกถือทรัพย์อยู่

ต้องพิสูจน์สายสัมพันธ์สองช่วงให้ครบ แล้วเข้าสู่ขั้นตอนจัดการมรดกโดยไม่ปล่อยเวลา ช่วงแรกคือลูกที่ตายเป็นบุตรของเจ้ามรดก ช่วงที่สองคือหลานเป็นผู้สืบสันดานของลูกคนนั้น และต้องแสดงว่าลูกตายก่อนเจ้ามรดก

  1. รวบรวมใบมรณบัตรของเจ้ามรดกและของลูกที่ตายก่อน เพื่อแสดงลำดับการตาย
  2. เตรียมสูติบัตร ทะเบียนบ้าน และทะเบียนสมรสหรือหลักฐานการรับรองบุตรของพ่อแม่หลาน เพื่อแสดงความเป็นผู้สืบสันดาน
  3. ทำรายการทรัพย์ เช่น เลขโฉนด บัญชีเงินฝาก และบันทึกว่าใครครอบครองอยู่
  4. ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาขณะถึงแก่ความตาย ถ้าหลานยังไม่บรรลุนิติภาวะ ผู้แทนโดยชอบธรรมดำเนินการแทน
  5. ถ้าพี่น้องยื่นขอเป็นผู้จัดการมรดกไว้ก่อนโดยไม่ระบุหลานเป็นทายาท ให้ยื่นคัดค้านหรือร้องขอต่อศาลโดยเร็ว

เรื่องเวลา คดีมรดกโดยหลักต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงความตาย และไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย การรอให้หลานโตก่อนค่อยจัดการจึงเสี่ยง เหตุที่ควรตั้งผู้จัดการมรดกอ่านได้ใน ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก

ตัวอย่างสมมติ: นายประเสริฐกับหลานสาวของน้องชาย

ตัวอย่างสมมติ นายประยูรเป็นหม้าย มีลูกชายคนเดียวชื่อนายเอกชัย นายเอกชัยเสียชีวิตจากอุบัติเหตุปี 2564 ทิ้งลูกสาวชื่อเด็กหญิงมุก ซึ่งเกิดจากภรรยาที่จดทะเบียนสมรส นายประยูรถึงแก่ความตายปี 2568 โดยไม่มีพินัยกรรม บิดามารดาของนายประยูรตายไปนานแล้ว เหลือพี่ชายร่วมบิดามารดาชื่อนายประเสริฐ ซึ่งดูแลนายประยูรในช่วงป่วยและเก็บโฉนดที่ดินไว้ ทรัพย์มรดกคือที่ดินสองแปลงกับเงินฝาก 800,000 บาท

นายประเสริฐเห็นว่าตนเป็นญาติที่ใกล้ที่สุดซึ่งยังมีชีวิตอยู่และดูแลน้องมาตลอด ตามกฎหมาย เด็กหญิงมุกรับมรดกแทนที่นายเอกชัย จึงได้ทรัพย์มรดกทั้งหมด นายประเสริฐเป็นทายาทลำดับที่ 3 ไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดก ค่าใช้จ่ายที่นายประเสริฐออกไปในการดูแลรักษาเป็นอีกประเด็นหนึ่ง ซึ่งต้องดูหลักฐานและข้อเท็จจริงแยกต่างหาก ไม่ได้ทำให้กลายเป็นทายาท

ถ้านายเอกชัยมีลูกสองคน ทั้งสองแบ่งส่วนของพ่อคนละครึ่ง วิธีคิดอยู่ใน หลานหลายคนรับมรดกแทนที่พ่อ ได้ส่วนแบ่งคนละเท่าไร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าลูกตายแล้วสายนั้นจบ พี่น้องจึงแบ่งทรัพย์กันเอง ทั้งที่หลานมีสิทธิรับแทนที่เต็มส่วนของพ่อหรือแม่
  • ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกโดยไม่ใส่ชื่อหลานในบัญชีเครือญาติ คำสั่งที่ได้มาอาจถูกคัดค้านหรือขอถอนภายหลัง และผู้ยื่นอาจถูกกล่าวหาเรื่องอื่นตามมา
  • สับสนระหว่างลูกตายก่อนกับลูกตายทีหลัง ถ้าลูกตายหลังเจ้ามรดก ทรัพย์ตกเป็นมรดกของลูก ซึ่งคู่สมรสของลูกมีส่วนด้วย ผู้มีสิทธิจึงไม่เหมือนกรณีรับแทนที่
  • ผู้ปกครองของหลานรอให้ญาติฝ่ายเจ้ามรดกเรียกไปแบ่ง จนพ้นกำหนดเวลา หรือทรัพย์ถูกโอนไปแล้ว

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อหลานกับพี่น้องของเจ้ามรดกอ้างสิทธิชนกัน

คดีแบบนี้ฝ่ายหลานมักเสียเปรียบเรื่องข้อมูล เพราะไม่ได้อยู่ใกล้เจ้ามรดกและไม่รู้ว่ามีทรัพย์อะไรบ้าง ส่วนฝ่ายพี่น้องมักเสี่ยงจากการจัดการทรัพย์ไปโดยเข้าใจว่าตนมีสิทธิ

  • ตรวจเอกสารทะเบียนราษฎรทั้งสาย ว่าหลานรับมรดกแทนที่ได้จริง และมีทายาทอื่นที่ต้องระบุหรือไม่
  • สืบรายการทรัพย์จากสำนักงานที่ดินและสถาบันการเงินเท่าที่กฎหมายเปิดช่อง
  • ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านคำร้องของอีกฝ่าย และขอให้ศาลคุ้มครองทรัพย์เมื่อมีเหตุ
  • ฟ้องเรียกทรัพย์คืนหรือเจรจาทำบันทึกข้อตกลง เมื่อทรัพย์ถูกโอนไปแล้ว

กรณีกลับกัน คือเจ้ามรดกไม่มีลูกหลานเลยและมีแต่พี่น้อง สิทธิของหลานในฐานะลูกของพี่น้องที่ตายก่อนอ่านได้ใน พี่น้องของเจ้ามรดกตายก่อน หลานรับมรดกลุงป้าแทนที่ได้ไหม หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

เจ้ามรดกมีหลานคนเดียวกับพี่น้องหลายคน หลานได้ทั้งหมดเลยหรือ?

ได้ทั้งหมด ถ้าเจ้ามรดกไม่มีพินัยกรรม ไม่มีคู่สมรส และไม่มีบิดามารดาเหลืออยู่ หลานรับมรดกแทนที่ลูกของเจ้ามรดกตาม ป.พ.พ. มาตรา 1639 และมาตรา 1630 วรรคหนึ่ง ไม่ให้สิทธิแก่พี่น้องซึ่งเป็นทายาทลำดับถัดลงไป

พี่น้องดูแลเจ้ามรดกมาตลอด ส่วนหลานไม่เคยมาเยี่ยม พี่น้องมีสิทธิมากขึ้นไหม?

ไม่ การดูแลหรือความใกล้ชิดไม่เปลี่ยนลำดับทายาทโดยธรรม ถ้าเจ้ามรดกต้องการให้ทรัพย์แก่พี่น้องที่ดูแล ต้องทำพินัยกรรมยกให้ไว้ตั้งแต่ยังมีชีวิตอยู่

เหลนรับมรดกแทนที่ได้ไหม ถ้าลูกและหลานตายก่อนเจ้ามรดกทั้งคู่?

ได้ การรับมรดกแทนที่ในสายผู้สืบสันดานต่อเนื่องกันไปได้จนกว่าจะขาดสาย เมื่อมีเหลนรับแทนที่ ลำดับที่ 1 ยังไม่ขาด พี่น้องของเจ้ามรดกจึงยังไม่มีสิทธิ

ถ้าพ่อแม่ของเจ้ามรดกยังอยู่ด้วย แบ่งกับหลานอย่างไร?

บิดามารดาของเจ้ามรดกได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตรตามมาตรา 1630 วรรคสอง จึงแบ่งร่วมกับสายของหลาน เช่น มีมารดา 1 คนกับหลาน 1 สาย แบ่งคนละครึ่ง ส่วนพี่น้องยังคงไม่ได้

พี่น้องโอนที่ดินมรดกเป็นชื่อตัวเองไปแล้ว หลานทำอะไรได้บ้าง?

หลานฟ้องขอให้เพิกถอนการโอนหรือเรียกทรัพย์คืนในฐานะทายาทผู้มีสิทธิได้ แต่ต้องดูอายุความและดูว่าทรัพย์ถูกโอนต่อไปยังบุคคลภายนอกหรือยัง ควรให้ทนายตรวจสารบบที่ดินและยื่นคำขอคุ้มครองทรัพย์โดยเร็ว

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ