นิกะห์ไม่ได้จดทะเบียน คู่มุสลิมไทย–อินโดนีเซีย เป็นคู่สมรสตามกฎหมายไหม? ผลต่อลูกและทรัพย์

คุณกับคู่ชาวอินโดนีเซียแต่งงานกันด้วยพิธีนิกะห์ตามหลักศาสนาอิสลาม แต่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสที่อำเภอหรือเขตในไทย หรือไม่แน่ใจว่าเคยจดทะเบียนที่อินโดนีเซียหรือไม่ เมื่อมีลูกด้วยกัน หรือความสัมพันธ์เริ่มมีปัญหา คำถามที่ตามมาคือ นิกะห์ไม่ได้จดทะเบียนแบบนี้ทำให้เป็นคู่สมรสตามกฎหมายหรือไม่ และลูกกับทรัพย์สินจะเป็นอย่างไร

บทความนี้อธิบายเฉพาะสถานะตามกฎหมายของรัฐ โดยเน้นกฎหมายไทยและกฎหมายอินโดนีเซียเท่าที่เกี่ยวข้อง ไม่ได้วินิจฉัยผลทางศาสนา ซึ่งเป็นเรื่องที่ควรสอบถามผู้รู้ทางศาสนาที่คุณนับถือ

นิกะห์กับการจดทะเบียนสมรสต่างกันอย่างไร

นิกะห์ คือ พิธีสมรสตามหลักศาสนาอิสลาม ส่วนการจดทะเบียนสมรส คือ การให้นายทะเบียนของรัฐบันทึกการสมรสไว้ตามกฎหมาย ผลตามกฎหมายของรัฐจึงขึ้นอยู่กับว่ามีการจดทะเบียนหรือไม่ และจดที่ประเทศใด

นิกะห์ไม่ได้จดทะเบียนในไทย เป็นคู่สมรสตามกฎหมายไทยไหม

โดยหลักไม่เป็น แต่มีประเด็นที่ต้องดูเพิ่มถ้ามีคดีในศาลสี่จังหวัดชายแดนภาคใต้ หรือถ้าการสมรสทำในอินโดนีเซีย ซึ่งอธิบายในหัวข้อถัดไป ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1457 กำหนดว่า การสมรสตามประมวลกฎหมายนี้จะมีได้เฉพาะเมื่อได้จดทะเบียนแล้วเท่านั้น คู่ที่ทำพิธีนิกะห์ในไทยแต่ไม่ได้จดทะเบียนที่อำเภอหรือเขต จึงไม่เป็นคู่สมรสตาม ป.พ.พ. ผลที่ตามมามีดังนี้

  • ไม่มีสินสมรสตามความหมายของ ป.พ.พ. ระหว่างกัน
  • ไม่มีทะเบียนสมรสที่ต้องไปจดทะเบียนหย่าที่อำเภอ

ถ้าคุณจดทะเบียนสมรสที่อำเภอแล้ว แม้จะทำพิธีนิกะห์ด้วย คุณเป็นคู่สมรสตาม ป.พ.พ. และการหย่าต้องทำโดยจดทะเบียนหย่าหรือโดยคำพิพากษาของศาล แต่กฎหมายอินโดนีเซียให้หย่าได้เฉพาะต่อหน้าศาล ถ้าฝ่ายอินโดนีเซียต้องใช้สถานะหย่าในอินโดนีเซีย ควรปรึกษาทนายก่อนเลือกวิธี ภาพรวมทางเลือกการหย่าของคู่ไทย–อินโดนีเซีย อ่านได้ที่ คู่มือหย่ากับคนอินโดนีเซีย

สี่จังหวัดชายแดนใต้ใช้กฎหมายอิสลามเมื่อไร

พ.ร.บ.ว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจังหวัดปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ. 2489 มีสาระว่า ในคดีแพ่งเรื่องครอบครัวและมรดกที่ศาลชั้นต้นในสี่จังหวัดนี้พิจารณา ถ้าคู่ความเป็นมุสลิมทั้งสองฝ่าย ให้ศาลใช้กฎหมายอิสลามว่าด้วยครอบครัวและมรดกแทนบทบัญญัติของ ป.พ.พ. ในเรื่องนั้น โดยมีดะโต๊ะยุติธรรมนั่งพิจารณาร่วมกับผู้พิพากษาและวินิจฉัยข้อกฎหมายอิสลาม

หลักนี้มีขอบเขตที่ควรเข้าใจให้ถูก คณะกรรมการกฤษฎีกาเคยให้ความเห็นว่า กฎหมายอิสลามตาม พ.ร.บ. นี้ไม่ได้ใช้บังคับทั่วไปทั้งสี่จังหวัด แต่ใช้กับคดีที่ฟ้องต่อศาลแล้วเท่านั้น และหน่วยงานรัฐอื่นไม่อาจใช้กฎหมายอิสลามได้เอง การจดทะเบียนสมรสหรือจดทะเบียนหย่าที่อำเภอ แม้อยู่ในสี่จังหวัด จึงยังใช้ ป.พ.พ. ส่วนคดีครอบครัวที่ฟ้องในศาลอื่น เช่น ศาลในกรุงเทพฯ ศาลใช้ ป.พ.พ.

ถ้าคดีขึ้นศาลในสี่จังหวัด ศาลจะถือว่านิกะห์ที่ไม่ได้จดทะเบียนมีผลอย่างไร และใช้กับกรณีที่ฝ่ายหนึ่งเป็นคนต่างชาติอย่างไร เป็นเรื่องที่ต้องดูข้อเท็จจริงของแต่ละคดี บทความนี้จึงไม่สรุปแทน ถ้าคุณหรือคู่ของคุณอยู่ในสี่จังหวัดและอาจมีคดีครอบครัว ควรปรึกษาทนายในพื้นที่ว่าเรื่องของคุณเข้าเงื่อนไขหรือไม่

ถ้านิกะห์ในอินโดนีเซีย สถานะเป็นอย่างไร

กรณีนี้ต้องแยกว่าได้จดทะเบียนในอินโดนีเซียหรือไม่ กฎหมายสมรสอินโดนีเซีย พ.ศ. 2517 มาตรา 2 กำหนดว่า การสมรสสมบูรณ์เมื่อทำตามกฎหมายศาสนาและความเชื่อของแต่ละฝ่าย และการสมรสทุกรายต้องจดทะเบียนตามกฎหมาย สำหรับผู้นับถือศาสนาอิสลาม หน่วยงานที่จดทะเบียนนิกะห์คือสำนักงานกิจการศาสนาระดับอำเภอ (KUA)

  • นิกะห์ในอินโดนีเซียและจดทะเบียนกับสำนักงานกิจการศาสนาแล้ว เป็นการสมรสตามแบบกฎหมายอินโดนีเซีย ฝั่งไทย ป.พ.พ. มาตรา 1459 ยอมให้คนไทยที่สมรสในต่างประเทศทำตามแบบของกฎหมายไทยหรือของประเทศนั้นก็ได้ การสมรสนี้จึงอาจสมบูรณ์ในสายตากฎหมายไทยได้ แต่ต้องดูเงื่อนไขการสมรสตามกฎหมายสัญชาติของแต่ละฝ่ายด้วย ตาม พ.ร.บ.ว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 มาตรา 19
  • นิกะห์ในอินโดนีเซียแต่ไม่ได้จดทะเบียน ผลตามกฎหมายอินโดนีเซียและผลในไทยของกรณีนี้สรุปแบบทั่วไปไม่ได้ ต้องดูข้อเท็จจริงและกฎหมายของทั้งสองประเทศ ควรปรึกษาทนายทั้งฝั่งไทยและอินโดนีเซียก่อนตัดสินใจเรื่องลูกหรือทรัพย์สิน

สำหรับคู่ที่จดทะเบียนกับสำนักงานกิจการศาสนาแล้วและจะแยกทาง กฎหมายของรัฐอินโดนีเซียกำหนดให้หย่าได้เฉพาะต่อหน้าศาล และสำหรับคู่มุสลิมคือศาลศาสนา ส่วนการหย่าในไทยจะทำได้ทางใด ควรสอบถามสำนักทะเบียนหรือทนายก่อน รายละเอียดฝั่งอินโดนีเซียอ่านได้ที่ กฎหมายหย่าอินโดนีเซีย ศาลศาสนาสำหรับมุสลิมและศาลทั่วไปสำหรับศาสนาอื่น

สรุปสถานะตามสถานการณ์

สถานการณ์สถานะตามกฎหมายไทยสิ่งที่ควรทำ
นิกะห์ในไทย ไม่ได้จดทะเบียนที่อำเภอโดยหลักไม่เป็นคู่สมรสตาม ป.พ.พ. มาตรา 1457จัดการเรื่องลูกและทรัพย์ตามหลักของคู่ที่ไม่ได้จดทะเบียน ถ้าอยู่ในสี่จังหวัดชายแดนใต้และอาจมีคดี ปรึกษาทนายในพื้นที่
นิกะห์และจดทะเบียนที่อำเภอแล้วเป็นคู่สมรสตาม ป.พ.พ.ถ้าจะแยกทาง ใช้การจดทะเบียนหย่าหรือฟ้องหย่า
นิกะห์ในอินโดนีเซียและจดทะเบียนกับสำนักงานกิจการศาสนาแล้วอาจเป็นการสมรสที่สมบูรณ์ตามมาตรา 1459 ต้องดูเงื่อนไขการสมรสของแต่ละฝ่ายปรึกษาทนายว่าจะหย่าทางใด และต้องผ่านศาลอินโดนีเซียหรือไม่
นิกะห์ในอินโดนีเซีย ไม่ได้จดทะเบียนสรุปแบบทั่วไปไม่ได้ปรึกษาทนายทั้งสองประเทศก่อนตัดสินใจ

นิกะห์ไม่ได้จดทะเบียน ลูกเป็นลูกของใครตามกฎหมาย

ตามกฎหมายไทย ป.พ.พ. มาตรา 1546 กำหนดว่า เด็กที่เกิดจากหญิงที่ไม่ได้สมรสกับชาย ให้ถือว่าเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของหญิงนั้น เว้นแต่จะมีกฎหมายบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น ส่วนพ่อ มาตรา 1547 กำหนดว่าเด็กจะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อเมื่อเข้ากรณีใดกรณีหนึ่งต่อไปนี้

  1. พ่อแม่จดทะเบียนสมรสกันในภายหลัง
  2. พ่อจดทะเบียนว่าเด็กเป็นบุตร
  3. ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร

ถ้าพ่อเป็นชาวอินโดนีเซียและยังไม่ได้เข้ากรณีใดข้างบน ตามกฎหมายไทยเขายังไม่ใช่พ่อที่ชอบด้วยกฎหมายของลูก เรื่องสิทธิของพ่อ การเลี้ยงดู และสิ่งที่พ่อต้องทำ อ่านรายละเอียดได้ที่ ไม่ได้จดทะเบียนสมรส เลิกกัน ลูกอยู่กับใคร และพ่อต้องทำอะไรก่อน

ลูกที่พ่อหรือแม่เป็นคนไทยโดยหลักมีสัญชาติไทย ส่วนสถานะของลูกตามกฎหมายอินโดนีเซีย รวมถึงสัญชาติอินโดนีเซีย มีเงื่อนไขที่เกี่ยวกับว่าเด็กเกิดจากการสมรสที่ชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ จึงควรให้ทนายอินโดนีเซียตรวจเป็นรายกรณี ถ้ามีข้อพิพาทว่าใครจะเลี้ยงลูก หรือมีแผนพาลูกไปอินโดนีเซีย ดู หย่าสามีอินโดนีเซีย ลูกอยู่กับใคร และพาลูกข้ามประเทศ

ทรัพย์สินที่หามาร่วมกัน แบ่งอย่างไร

เมื่อไม่ได้เป็นคู่สมรสตาม ป.พ.พ. ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างอยู่ด้วยกันจึงไม่ใช่สินสมรส และไม่แบ่งตามหลักสินสมรส แต่ไม่ได้แปลว่าฝ่ายที่ไม่มีชื่อในเอกสารจะไม่มีสิทธิเลย ทรัพย์ที่พิสูจน์ได้ว่าทั้งสองช่วยกันทำมาหาได้ โดยหลักถือเป็นทรัพย์ที่ทั้งสองเป็นเจ้าของร่วมกัน และสันนิษฐานไว้ก่อนว่ามีส่วนเท่ากัน เว้นแต่ฝ่ายที่อ้างว่ามีส่วนมากกว่าจะพิสูจน์ได้ หลักฐานที่ใช้ เช่น ใครออกเงิน ใครผ่อน หรือช่วยกันทำกิจการ

ถ้าฝ่ายหนึ่งเป็นคนต่างชาติ มีข้อจำกัดเพิ่ม เพราะโดยหลักคนต่างด้าวถือกรรมสิทธิ์ที่ดินในไทยไม่ได้ เว้นแต่กรณีที่กฎหมายเปิดให้ ข้อพิพาทเรื่องบ้านหรือที่ดินจึงควรให้ทนายดูตั้งแต่ต้น วิธีพิสูจน์และแบ่งทรัพย์ของคู่ที่ไม่ได้จดทะเบียน อ่านต่อได้ที่ ไม่ได้จดทะเบียนสมรส เลิกกัน แบ่งทรัพย์ยังไง

ตัวอย่างสมมติ: นางเอกับนายบีที่นิกะห์แต่ไม่ได้จดทะเบียน

ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ นางเอเป็นคนไทยมุสลิมที่อยู่กรุงเทพฯ ทำพิธีนิกะห์กับนายบีชาวอินโดนีเซียที่เป็นมุสลิมเช่นกัน ทั้งสองไม่ได้จดทะเบียนสมรสที่เขตหรือที่ใดในอินโดนีเซีย มีลูกด้วยกันหนึ่งคน และช่วยกันผ่อนห้องชุดที่ซื้อในชื่อนางเอ ต่อมาทั้งสองแยกทางกัน นายบีกลับอินโดนีเซียและอยากให้ลูกไปอยู่ด้วยบางช่วง

ตามกฎหมายไทย ทั้งสองไม่เป็นคู่สมรสตาม ป.พ.พ. จึงไม่มีการจดทะเบียนหย่าที่เขต และถ้ามีคดีที่ศาลในกรุงเทพฯ ศาลใช้ ป.พ.พ. ลูกเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของนางเอ ส่วนนายบีจะเป็นพ่อที่ชอบด้วยกฎหมายเมื่อเข้ากรณีตามมาตรา 1547 ห้องชุดไม่ได้แบ่งแบบสินสมรส แต่ถ้านายบีมีหลักฐานว่าทั้งสองช่วยกันผ่อน เขาอาจอ้างสิทธิในฐานะเจ้าของร่วมได้ ทั้งสองควรปรึกษาทนายก่อนตกลงเรื่องลูกเดินทางไปต่างประเทศ เพราะ ณ ปี 2569 อินโดนีเซียไม่เป็นภาคีอนุสัญญาเฮกว่าด้วยการลักพาเด็ก การแก้ปัญหาหลังเด็กออกนอกประเทศจึงอาจยากขึ้น

ข้อเข้าใจผิดที่พบบ่อย และสิ่งที่ควรทำตอนนี้

  • เข้าใจว่าไม่ได้จดทะเบียนจึงไม่มีสิทธิอะไรเลย ยังมีประเด็นทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันและสิทธิเกี่ยวกับลูก
  • เข้าใจว่ากฎหมายอิสลามในสี่จังหวัดใช้กับทุกเรื่องทุกที่ ใช้กับคดีครอบครัวและมรดกในศาลชั้นต้นของสี่จังหวัดเมื่อคู่ความเป็นมุสลิมทั้งสองฝ่าย ไม่ใช้กับงานทะเบียนที่อำเภอ
  • เข้าใจว่าพ่อมีสิทธิตามกฎหมายในลูกทันที ตามกฎหมายไทยต้องเข้ากรณีตามมาตรา 1547 ก่อน
  1. ตรวจว่าเคยจดทะเบียนที่ใดบ้าง ทั้งอำเภอหรือเขตในไทย และสำนักงานกิจการศาสนาในอินโดนีเซีย แล้วเก็บเอกสารทุกฉบับไว้
  2. เก็บเอกสารของลูก เช่น สูติบัตร และหลักฐานว่าใครเป็นผู้เลี้ยงดู
  3. รวบรวมหลักฐานทรัพย์สินและการออกเงิน เช่น สัญญาซื้อขาย รายการผ่อน และบัญชีของตัวเอง
  4. ถ้ายังจะใช้ชีวิตคู่ต่อและต้องการความคุ้มครองตามกฎหมาย พิจารณาจดทะเบียนสมรส และสอบถามเอกสารกับสำนักทะเบียนหรือทนายก่อน ถ้าจดที่อำเภอในไทย ฝ่ายอินโดนีเซียมีหน้าที่แจ้งการสมรสต่อสถานทูตอินโดนีเซีย และต่อทะเบียนเมื่อกลับประเทศภายในเวลาที่กฎหมายอินโดนีเซียกำหนด
  5. ถ้าจะแยกทางและมีลูกหรือทรัพย์สิน อย่าเพิ่งพาลูกเดินทางข้ามประเทศหรือโอนทรัพย์ก่อนปรึกษาทนาย

เมื่อไรควรให้ทนายช่วย และทนายช่วยอะไรได้บ้าง

ควรปรึกษาทนายเมื่อไม่แน่ใจว่าสถานะของตัวเองเป็นแบบใด เมื่อต้องตัดสินใจเรื่องลูก เมื่อมีทรัพย์สินที่ช่วยกันหามา หรือเมื่ออาจมีคดีในศาลสี่จังหวัดชายแดนใต้ ทนายช่วยได้ในเรื่องกฎหมายของรัฐ ดังนี้

  • ตรวจเอกสารที่มีว่าการสมรสของคุณจดทะเบียนที่ใดหรือไม่ และสถานะตามกฎหมายไทยเป็นอย่างไร
  • ประเมินว่าเรื่องของคุณอาจเข้าเงื่อนไขการใช้กฎหมายอิสลามในศาลสี่จังหวัดหรือไม่
  • วางแผนเรื่องลูก เช่น การจดทะเบียนรับรองบุตร ข้อตกลงการเลี้ยงดู และการเดินทางของลูก
  • รวบรวมหลักฐานและเจรจาหรือดำเนินคดีเรื่องทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกัน
  • ประสานทนายอินโดนีเซียเมื่อต้องตรวจสถานะการสมรสหรือสถานะของลูกตามกฎหมายอินโดนีเซีย

ถ้าคุณกังวลว่านิกะห์ที่ไม่ได้จดทะเบียนจะมีผลต่อลูกและทรัพย์สินอย่างไร เริ่มจากรวบรวมเอกสารที่มีอยู่ แล้วให้ทนายดูสถานะตามกฎหมายของรัฐก่อนตัดสินใจเรื่องสำคัญ หากต้องการปรึกษาเรื่องนี้ ติดต่อสำนักงาน ได้

คำถามที่พบบ่อย

นิกะห์ในไทยแต่ไม่ได้จดทะเบียน ต้องไปจดทะเบียนหย่าที่อำเภอไหม

ไม่ต้อง เพราะตาม ป.พ.พ. มาตรา 1457 การสมรสมีได้เฉพาะเมื่อจดทะเบียน เมื่อไม่ได้จดทะเบียนสมรส จึงไม่มีทะเบียนสมรสให้จดทะเบียนหย่า ส่วนเรื่องตามหลักศาสนาเป็นอีกเรื่องหนึ่งที่บทความนี้ไม่วินิจฉัย

นิกะห์ไม่ได้จดทะเบียนในสี่จังหวัดชายแดนใต้ ศาลถือว่าเป็นคู่สมรสไหม

ยังตอบแบบเดียวสำหรับทุกกรณีไม่ได้ ในคดีครอบครัวที่ศาลชั้นต้นในสี่จังหวัดพิจารณาและคู่ความเป็นมุสลิมทั้งสองฝ่าย ศาลใช้กฎหมายอิสลามโดยมีดะโต๊ะยุติธรรมร่วมพิจารณา ผลต่อนิกะห์ที่ไม่ได้จดทะเบียนต้องดูข้อเท็จจริงของคดี ควรปรึกษาทนายในพื้นที่

ลูกของคู่ที่นิกะห์แต่ไม่ได้จดทะเบียน เป็นลูกตามกฎหมายของพ่อไหม

ตามกฎหมายไทยยังไม่เป็น จนกว่าจะเข้ากรณีใดกรณีหนึ่งตาม ป.พ.พ. มาตรา 1547 คือพ่อแม่จดทะเบียนสมรสกันภายหลัง พ่อจดทะเบียนว่าเป็นบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร ส่วนแม่ ลูกเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของแม่ตามมาตรา 1546

เลิกกันแล้ว ทรัพย์ที่ซื้อระหว่างอยู่ด้วยกันแบ่งอย่างไร

ไม่ได้แบ่งตามหลักสินสมรส เพราะไม่ได้เป็นคู่สมรสตาม ป.พ.พ. แต่ถ้าพิสูจน์ได้ว่าทรัพย์นั้นช่วยกันทำมาหาได้ โดยหลักเป็นของทั้งสองร่วมกันและสันนิษฐานว่ามีส่วนเท่ากัน เว้นแต่พิสูจน์ได้ว่าต่างกัน หลักฐาน เช่น ใครออกเงินหรือผ่อน จึงสำคัญ ควรรวบรวมเอกสารไว้และปรึกษาทนายก่อนตกลงกัน

นิกะห์และจดทะเบียนที่อินโดนีเซียแล้ว เป็นคู่สมรสตามกฎหมายไทยไหม

อาจเป็นได้ ป.พ.พ. มาตรา 1459 ยอมให้คนไทยที่สมรสในต่างประเทศทำตามแบบของกฎหมายประเทศนั้น แต่ต้องดูเงื่อนไขการสมรสตามกฎหมายสัญชาติของแต่ละฝ่ายด้วย ถ้าจะแยกทาง ควรปรึกษาทนายว่าต้องหย่าผ่านศาลอินโดนีเซีย หรือทำในไทยได้ทางใด

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ