พ่อแม่ที่หย่ากับคู่สมรสต่างชาติหลายคนกังวลเรื่องเดียวกัน ถ้าอีกฝ่ายพาลูกกลับประเทศของตัวเองแล้วไม่พากลับมา จะทำอะไรได้บ้าง คำตอบขึ้นกับว่าประเทศนั้นกับไทยใช้อนุสัญญาเฮกระหว่างกันหรือไม่ บทความนี้เทียบสถานะกับจีน เกาหลีใต้ อินโดนีเซีย และสหรัฐอเมริกา ณ พฤศจิกายน 2569 และอธิบายสิ่งที่ควรทำก่อนลูกเดินทาง ไม่ว่าคุณจะเป็นฝ่ายที่กังวล หรือเป็นฝ่ายที่อยากพาลูกไปอยู่อีกประเทศ
อนุสัญญาเฮกว่าด้วยการลักพาตัวเด็ก คืออะไร
อนุสัญญาเฮกว่าด้วยการลักพาตัวเด็ก คือ อนุสัญญาว่าด้วยแง่มุมทางแพ่งของการลักพาตัวเด็กข้ามชาติ ที่มุ่งให้เด็กซึ่งถูกพาไปหรือถูกกักตัวไว้ในประเทศภาคีอีกประเทศโดยมิชอบ ได้กลับไปยังประเทศที่เคยอยู่โดยเร็ว และให้สิทธิปกครองดูแลกับสิทธิเยี่ยมเยียนตามกฎหมายของรัฐภาคีหนึ่งได้รับความเคารพในรัฐภาคีอื่น คำว่า "ลักพาตัว" ในอนุสัญญานี้ไม่ได้หมายถึงคนแปลกหน้าเท่านั้น ส่วนมากเป็นกรณีพ่อหรือแม่พาลูกข้ามประเทศโดยอีกฝ่ายไม่ยินยอม
หลักสำคัญของอนุสัญญาที่ควรรู้มีดังนี้
- เมื่อไรถือว่ามิชอบ เมื่อการพาไปหรือกักตัวไว้ละเมิดสิทธิปกครองดูแลตามกฎหมายของรัฐที่เด็กมีถิ่นที่อยู่ปกติอยู่ก่อน และสิทธินั้นมีการใช้อยู่จริง (ข้อ 3)
- อายุเด็ก อนุสัญญาเลิกใช้เมื่อเด็กมีอายุครบ 16 ปี (ข้อ 4)
- กำหนดหนึ่งปี ถ้าเริ่มกระบวนการภายในเวลาน้อยกว่าหนึ่งปีนับแต่เด็กถูกพาไปหรือกักไว้ หน่วยงานของรัฐที่เด็กอยู่ต้องสั่งให้ส่งเด็กกลับ ถ้าพ้นหนึ่งปีแล้วยังสั่งได้ เว้นแต่พิสูจน์ได้ว่าเด็กปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมใหม่แล้ว (ข้อ 12)
- ข้อยกเว้น ไม่ต้องสั่งส่งกลับถ้าพิสูจน์ได้ว่าฝ่ายที่ร้องขอไม่ได้ใช้สิทธิดูแลจริง หรือยินยอมหรือยอมรับในภายหลัง หรือการส่งกลับมีความเสี่ยงร้ายแรงต่อเด็ก และอาจปฏิเสธได้ถ้าเด็กคัดค้านและมีอายุและวุฒิภาวะพอ (ข้อ 13)
- ไม่ย้อนหลัง ใช้กับการพาไปหรือกักไว้ที่เกิดหลังอนุสัญญามีผลระหว่างสองประเทศนั้นแล้วเท่านั้น (ข้อ 35)
อนุสัญญาไม่ได้รับประกันว่าจะได้ลูกคืน ศาลหรือหน่วยงานของประเทศที่เด็กอยู่เป็นผู้พิจารณาตามข้อเท็จจริงของแต่ละคดี
ทำไมเป็นภาคีทั้งคู่ แต่ยังใช้ระหว่างกันไม่ได้
ไทยเข้าเป็นภาคีโดยการภาคยานุวัติ และอนุสัญญามีผลสำหรับไทยตั้งแต่ 1 พฤศจิกายน 2545 ตามข้อ 38 การภาคยานุวัติมีผลเฉพาะระหว่างรัฐที่ภาคยานุวัติกับรัฐที่ประกาศยอมรับการเข้าร่วมนั้นแล้ว การที่สองประเทศต่างเป็นภาคีจึงยังไม่พอ ต้องดูว่ามีการยอมรับระหว่างกันหรือไม่ ด้วยเหตุนี้ คำถามว่าอนุสัญญาใช้กับประเทศใด ควรตอบเป็นรายประเทศจากตารางสถานะล่าสุด ไม่ใช่จากรายชื่อภาคีอย่างเดียว
พาลูกข้ามประเทศหลังหย่า อนุสัญญาเฮกใช้กับ 4 ประเทศนี้ได้ไหม
สรุปจากตารางสถานะของที่ประชุมกรุงเฮกว่าด้วยกฎหมายระหว่างประเทศแผนกคดีบุคคล (HCCH) ณ พฤศจิกายน 2569 สถานะอาจเปลี่ยนได้ ควรตรวจสถานะล่าสุดบนเว็บไซต์ของ HCCH หรือกรมการกงสุลก่อนดำเนินการ
| ประเด็น | จีน (แผ่นดินใหญ่) | เกาหลีใต้ | อินโดนีเซีย | สหรัฐอเมริกา |
|---|---|---|---|---|
| เป็นภาคีอนุสัญญาไหม | ไม่เป็นภาคีสำหรับจีนแผ่นดินใหญ่ | เป็น มีผลสำหรับเกาหลี 1 มี.ค. 2556 | ไม่เป็นภาคี | เป็น มีผลสำหรับสหรัฐฯ 1 ก.ค. 2531 |
| มีผลระหว่างไทยกับประเทศนั้นไหม | ไม่มีผล | ไม่มีผล เพราะยังไม่ยอมรับการเข้าร่วมของกันและกัน | ไม่มีผล | มีผลตั้งแต่ 1 เม.ย. 2559 |
| ถ้าเด็กถูกพาไปแล้ว | ไม่มีกลไกส่งเด็กกลับตามอนุสัญญา ต้องอาศัยศาลและกฎหมายจีน และช่องทางการทูต | ไม่มีกลไกตามอนุสัญญา ต้องอาศัยศาลและกฎหมายเกาหลี | ไม่มีกลไกตามอนุสัญญา ต้องอาศัยศาลและกฎหมายอินโดนีเซีย | ยื่นคำร้องตามอนุสัญญาได้ ถ้าเด็กอายุไม่ถึง 16 ปีและเหตุเกิดตั้งแต่ 1 เม.ย. 2559 |
| หนังสือเดินทางของเด็กสัญชาตินั้น | ยังไม่ได้ตรวจแนวทาง ควรสอบถามทนายจีน | ยังไม่ได้ตรวจแนวทาง ควรสอบถามทนายเกาหลี | ยังไม่ได้ตรวจแนวทาง ควรสอบถามทนายอินโดนีเซีย | เด็กอายุต่ำกว่า 16 ปี โดยทั่วไปพ่อแม่ทั้งสองต้องลงนาม |
สหรัฐอเมริกา: ประเทศเดียวในสี่ประเทศที่ใช้อนุสัญญากับไทย
สหรัฐฯ ยอมรับการภาคยานุวัติของไทย ทำให้อนุสัญญามีผลระหว่างไทยกับสหรัฐฯ ตั้งแต่ 1 เมษายน 2559 ใช้ได้ทั้งกรณีเด็กถูกพาจากไทยไปสหรัฐฯ และจากสหรัฐฯ มาไทย แต่ใช้กับเหตุที่เกิดตั้งแต่วันนั้น และกับเด็กอายุไม่ถึง 16 ปีเท่านั้น เรื่องอำนาจปกครองและสัญชาติของลูกครึ่งไทย–อเมริกันดูเพิ่มที่ อำนาจปกครองบุตรเมื่อหย่าสามีอเมริกัน
จีน: ไม่ใช้กับจีนแผ่นดินใหญ่
อนุสัญญาไม่ใช้กับจีนแผ่นดินใหญ่ แต่มีผลระหว่างไทยกับฮ่องกงตั้งแต่ 1 ตุลาคม 2548 ถ้าลูกถูกพาไปจีนแผ่นดินใหญ่ จึงไม่มีกลไกส่งเด็กกลับตามอนุสัญญา การป้องกันก่อนเดินทางจึงสำคัญที่สุด ดู หย่าสามีจีน ลูกอยู่กับใคร และพาลูกไปจีนได้ไหม
เกาหลีใต้: ภาคีทั้งคู่ แต่ยังไม่มีผลระหว่างกัน
ไทยและเกาหลีเข้าเป็นภาคีโดยการภาคยานุวัติทั้งคู่ แต่ ณ พฤศจิกายน 2569 ยังไม่ปรากฏว่าฝ่ายใดยอมรับการเข้าร่วมของอีกฝ่าย อนุสัญญาจึงยังใช้ระหว่างสองประเทศไม่ได้ ดู หย่าสามีเกาหลี ลูกอยู่กับใคร
อินโดนีเซีย: ไม่เป็นภาคี
อินโดนีเซียไม่อยู่ในตารางสถานะของอนุสัญญา ถ้าลูกถูกพาไปอินโดนีเซียแล้วไม่ได้กลับ ต้องอาศัยกระบวนการของศาลและกฎหมายอินโดนีเซีย ดู หย่าสามีอินโดนีเซีย ลูกอยู่กับใคร
ถ้าใช้อนุสัญญาไม่ได้ ควรป้องกันก่อนลูกเดินทางอย่างไร
เมื่อไม่มีกลไกส่งเด็กกลับ สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดคือทำให้เรื่องลูกชัดเจนตามกฎหมายไทยตั้งแต่ก่อนเดินทาง หลักที่ใช้ได้กับทุกประเทศมีดังนี้
- ทำให้ผู้ใช้อำนาจปกครองชัด หย่าโดยความยินยอมต้องตกลงเป็นหนังสือว่าใครใช้อำนาจปกครองบุตร ถ้าตกลงไม่ได้หรือหย่าโดยคำพิพากษา ศาลเป็นผู้ชี้ขาดโดยคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ (ป.พ.พ. มาตรา 1520)
- รู้สิทธิของผู้ใช้อำนาจปกครอง ผู้ใช้อำนาจปกครองมีสิทธิกำหนดที่อยู่ของบุตร (ป.พ.พ. มาตรา 1566 และ 1567 (1))
- ระหว่างคดีหย่า ศาลมีอำนาจสั่งชั่วคราวเรื่องการเลี้ยงดูบุตรได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1530) มาตรการนี้ใช้ได้แค่ไหนในเรื่องการเดินทางของลูกต้องให้ทนายประเมินเป็นรายกรณี ดู สามีต่างชาติจะกลับประเทศระหว่างคดี ขอศาลคุ้มครองอะไรได้บ้าง
- เอกสารเดินทางของลูก หนังสือเดินทางไทยของผู้เยาว์ใช้หนังสือยินยอมของบิดามารดา ถ้ามีบันทึกหรือคำพิพากษาระบุผู้ใช้อำนาจปกครองไว้ชัด จะช่วยเรื่องเอกสารของลูก ควรตรวจกับกรมการกงสุลก่อน ส่วนหนังสือเดินทางสหรัฐฯ ของเด็กอายุต่ำกว่า 16 ปี โดยทั่วไปพ่อแม่ทั้งสองต้องลงนาม เว้นแต่มีหนังสือยินยอมที่ผ่านโนตารีหรือหลักฐานว่าเป็นผู้ปกครองแต่เพียงผู้เดียว
ทั้งหมดนี้เป็นหลักทั่วไป มาตรการเฉพาะที่ศาลไทยจะสั่งได้ในกรณีของคุณ ต้องให้ทนายตรวจจากข้อเท็จจริงจริง
ถ้าคุณเป็นฝ่ายที่อยากพาลูกไปอยู่อีกประเทศ ต้องทำอย่างไร
อย่าพาลูกไปโดยอีกฝ่ายไม่ยินยอมหรือไม่มีคำสั่งศาล โดยเฉพาะระหว่างไทยกับสหรัฐฯ ซึ่งอีกฝ่ายอาจยื่นคำร้องตามอนุสัญญาขอให้ส่งลูกกลับ และการกระทำเช่นนี้อาจเป็นผลเสียต่อคุณในคดีเรื่องลูก ทางที่เหมาะสมคือตกลงกันเป็นหนังสือว่าใครใช้อำนาจปกครอง ลูกจะอยู่ที่ใด และอีกฝ่ายจะติดต่อหรือเยี่ยมลูกอย่างไร ถ้าตกลงไม่ได้ให้ศาลเป็นผู้ชี้ขาด ขั้นตอนเรื่องความยินยอมดูได้ที่ อยากพาลูกไปอยู่ต่างประเทศ ต้องได้ความยินยอมจากใครบ้าง
ตัวอย่างสมมติ: ลูกจะไปเยี่ยมพ่อที่เกาหลี
นางเอหย่ากับนายบี ชาวเกาหลี โดยตกลงเป็นหนังสือให้นางเอใช้อำนาจปกครองลูกวัย 6 ขวบ ต่อมานายบีขอพาลูกไปเที่ยวเกาหลีช่วงปิดเทอม นางเอไม่ได้ต่อต้านการเยี่ยม แต่รู้ว่าอนุสัญญาเฮกยังไม่มีผลระหว่างไทยกับเกาหลี เธอจึงปรึกษาทนายก่อนตอบ เพื่อทำข้อตกลงเป็นหนังสือที่ระบุวันเดินทาง วันกลับ และผู้ใช้อำนาจปกครองให้ชัด และตรวจว่าควรขอให้ศาลกำหนดเรื่องการติดต่อเยี่ยมลูกไว้หรือไม่ ถ้าเป็นสหรัฐฯ แทนเกาหลี เธอยังมีกลไกตามอนุสัญญาเป็นทางสำรอง แต่การป้องกันก่อนเดินทางก็ยังสำคัญเช่นเดิม
สิ่งที่ควรทำทันทีถ้ากังวลว่าลูกจะถูกพาข้ามประเทศ
- เก็บสำเนาทะเบียนหย่า บันทึกข้อตกลง หรือคำพิพากษาที่ระบุผู้ใช้อำนาจปกครองไว้ในที่ปลอดภัย
- รวบรวมสูติบัตรและหนังสือเดินทางของลูกทุกสัญชาติ และจดว่าเอกสารใดอยู่กับใคร
- ตรวจว่าประเทศของอีกฝ่ายใช้อนุสัญญากับไทยหรือไม่ ณ วันที่คุณดำเนินการ
- ถ้ายังไม่มีข้อตกลงหรือคำสั่งเรื่องลูก ปรึกษาทนายเรื่องการตกลงเป็นหนังสือหรือการยื่นคำร้องต่อศาล
- ถ้าลูกถูกพาไปสหรัฐฯ แล้ว อย่ารอ เพราะกำหนดหนึ่งปีตามข้อ 12 มีผลต่อการพิจารณา
เมื่อไรควรให้ทนายช่วย และทนายช่วยอะไรได้บ้าง
ควรปรึกษาทนายทันทีถ้าอีกฝ่ายพูดถึงการพาลูกกลับประเทศ ถ้าลูกมีหนังสือเดินทางของอีกประเทศ หรือถ้าลูกถูกพาไปแล้ว งานที่ทนายช่วยได้ เช่น
- ร่างข้อตกลงเรื่องอำนาจปกครอง ที่อยู่ของลูก การเดินทาง และการติดต่อเยี่ยม ให้ชัดและใช้เป็นหลักฐานได้
- ยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ ให้ชี้ขาดเรื่องอำนาจปกครอง และประเมินคำสั่งชั่วคราวระหว่างคดี
- ตรวจสถานะอนุสัญญาระหว่างไทยกับประเทศนั้น ณ วันที่ดำเนินการ และเตรียมเอกสารที่ต้องแปลและรับรอง
- ประสานกับทนายในประเทศที่ลูกอยู่ เมื่อต้องใช้กระบวนการของศาลต่างประเทศ
ภาพรวมการหย่ากับคู่สมรสทั้งสี่ประเทศอยู่ใน หย่ากับชาวต่างชาติ จีน เกาหลี อินโดนีเซีย อเมริกา ต่างกันอย่างไร ถ้าคดีเรื่องลูกต้องฟ้องขณะอีกฝ่ายอยู่ต่างประเทศ ดู ส่งหมายฟ้องหย่าไปต่างประเทศ และเรื่องเอกสารจากต่างประเทศดู Apostille ไทยเริ่ม 28 ก.พ. 2570 หากต้องการให้ทนายประเมินความเสี่ยงเรื่องลูกจากข้อเท็จจริงของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
อนุสัญญาเฮกเรื่องลักพาตัวเด็กใช้ระหว่างไทยกับเกาหลีได้ไหม?
ยังไม่ได้ ณ พฤศจิกายน 2569 แม้ไทยและเกาหลีเป็นภาคีทั้งคู่ แต่ทั้งสองเข้าเป็นภาคีโดยการภาคยานุวัติ และยังไม่ปรากฏการยอมรับการเข้าร่วมของกันและกัน อนุสัญญาจึงไม่มีผลระหว่างสองประเทศ ควรเน้นการป้องกันก่อนลูกเดินทาง
ลูกถูกพาไปจีนแผ่นดินใหญ่ ใช้อนุสัญญาเฮกขอลูกคืนได้ไหม?
ไม่ได้ เพราะอนุสัญญาไม่ใช้กับจีนแผ่นดินใหญ่ ต้องอาศัยศาลและกฎหมายจีน รวมถึงช่องทางการทูต ควรปรึกษาทนายทั้งในไทยและในจีน ส่วนฮ่องกงต่างออกไป เพราะอนุสัญญามีผลระหว่างไทยกับฮ่องกงตั้งแต่ปี 2548
ลูกถูกพาไปอเมริกา ต้องยื่นเรื่องภายในเมื่อไร?
ควรเริ่มโดยเร็วและก่อนครบหนึ่งปีนับแต่ลูกถูกพาไปหรือถูกกักไว้ เพราะถ้าเริ่มภายในเวลาน้อยกว่าหนึ่งปี หน่วยงานต้องสั่งส่งเด็กกลับ เว้นแต่มีข้อยกเว้นตามข้อ 13 ถ้าพ้นหนึ่งปีแล้วยังสั่งได้ แต่อีกฝ่ายอาจอ้างว่าเด็กปรับตัวกับที่ใหม่แล้ว
ลูกอายุ 16 ปีแล้ว ยังใช้อนุสัญญาได้ไหม?
ไม่ได้ อนุสัญญาเลิกใช้เมื่อเด็กมีอายุครบ 16 ปี (ข้อ 4) เรื่องที่อยู่และอำนาจปกครองของลูกวัยนี้ต้องอาศัยกฎหมายและศาลของประเทศที่เกี่ยวข้อง ควรปรึกษาทนายเป็นรายกรณี
หย่ากันแล้ว พาลูกกลับไทยจากอเมริกาโดยไม่บอกอีกฝ่ายได้ไหม?
ไม่ควรทำ เพราะอนุสัญญามีผลระหว่างไทยกับสหรัฐฯ อีกฝ่ายอาจยื่นคำร้องขอให้ส่งลูกกลับ ถ้าการพามาละเมิดสิทธิปกครองดูแลตามกฎหมายของรัฐที่ลูกอยู่ ควรปรึกษาทนายในสหรัฐฯ และในไทยก่อน แล้วตกลงเป็นหนังสือหรือขอคำสั่งศาลให้ถูกต้อง
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
